«Алдаспан құрал емес, Ақыл құрал.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Алдаспан — батырдың өткір қылышы, бірақ мақал оны нағыз құрал санамайды: адамның шын қаруы — ақыл. Күшпен, қарумен ұтатын сәт болады, алайда даудың да, соғыстың да, тұрмыстың да түйінін көбіне ақыл шешеді. Қылыш бір жауды жеңсе, ақыл жауды досқа айналдырып, келісімге келтіре алады. Мақал күшті жоққа шығармайды, тек оны ақылдың артына қояды: ақылсыз қол қаруды жөнсіз сілтейді, ақылды адам қаруды керек кезде ғана қолға алады.
Образдар мен теңеулер
Алдаспан — жырлар мен ертегілерде жиі кездесетін, батырлардың асыл, ауыр, өткір қылышы. Ол ерлік пен күштің ең биік белгісі ретінде алынған: ең мықты қарудың өзі «құрал емес» деп аталса, ақылдың құны одан да жоғары екені анық болады. «Құрал» сөзі мұнда қару-жарақ, іске жарар сайман мағынасында. Екі қысқа жол бір сөзбен аяқталады: «құрал емес — құрал». Бірінші жолдағы теріске шығару мен екіншідегі бекіту қатар тұрып, ойды айқын әрі есте қаларлық етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды дау ушығып, біреу жұдырықпен шешпекші болғанда басу айту үшін айтады. Ата-ана ұлына, жаттықтырушы шәкіртіне күштен бұрын ойды қосуды ұқтырғанда да қолданады. Үні — салмақты кеңес, кейде тек күшіне сенетін адамға жеңіл мысқыл. Мысалы: «Жұдырығыңды түйме, басыңды істет, алдаспан құрал емес, ақыл құрал».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда екі көрші шекара үшін ұрсысып, бірі күрек көтергенде, ақсақал араға түсіп, жерді өлшеп шешуді ұсынады да, осы мақалды айтады.
— Шахмат үйірмесінде жаттықтырушы өзінен үлкендермен ойнайтын балаларға: «Олар үлкен, біз ақылмен ұтамыз», — деп мақалды еске салады.
— Күрес залында бапкер тек күшіне сеніп жеңілген балуанға тәсілді ойлап алу керегін түсіндіріп, мақалды айтады.
Aqyl qural.