«Алмас қанжарды жұмсақ қайраққа жаниды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Өткір алмас қанжардың жүзін жұмсақ қайраққа жанып өткірлейді. Қатты болат қатты нәрсеге соқса, мұқалады, ал майда тасқа сабырмен жаныса, жүзі жарқырайды. Мақалдың ойы: қатты, өткір мінезді адамға жұмсақ сөз, сабырлы ақыл әсер етеді; күшті күшпен емес, жұмсақтықпен шыңдайды. Ашулы адамға ашумен емес, байыппен жауап берген тиімді. Тәрбиеде де солай: өжет баланы ұрыспен емес, мейіріммен түзейді.
Образдар мен теңеулер
Алмас — ең қатты, ең өткір болат, кейде асыл тас ретінде де айтылады; «алмас қылыш», «алмас пышақ» деп жүзі мұқалмайтын қаруды атайды. Қанжар — екі жүзді қысқа қару. Қайрақ — пышақ, орақ қайрайтын тас. Мақалда қатты мен жұмсақ қарама-қарсы қойылған, бірақ жұмсақ жеңілмейді, қайта қаттыны жетілдіреді. Ұста мен малшының күнделікті тірлігінен алынған бұл бейне адамдар арасындағы қарым-қатынасқа дәл келеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды қызба, қатал адаммен қалай сөйлесу керегін айтқанда, не біреуді жұмсақтықпен көндіруге кеңес бергенде қолданады. Мысалы, ұстаз қырсық шәкіртімен ұрыспай, оңаша жылы сөйлескенде, әріптесі: «Алмас қанжарды жұмсақ қайраққа жаниды деген осы», — дейді. Жұмсақтықты әлсіздік деп ұғатындарға жауап ретінде де айтылады. Қатаң шара шын қажет жерде бұл мақал жұмсақтықты ақтайтын сылтауға айналмауы тиіс.
Қолданылу жағдаяттары
— Жасөспірім ұл әкесімен жиі ұрсысады. Анасы ұлымен шай үстінде жайлап сөйлеседі де, күйеуіне мақалды айтады.
— Бапкер асау тайды қамшымен емес, күнде жем беріп, сипап үйретеді. Қасындағы балаға мақалды айтып, неге солай істейтінін түсіндіреді.