Жақсы құрбы келгенде,
Көңілде кір қалар ма?
Жақсы әзілсіз
Сөз шырағы жанар ма?

Негізгі мағынасы

Жақсы құрбы келгенде көңілдегі кір, яғни мұң, өкпе, ренішнің ізі қалмайды; жақсы әзілсіз сөздің шырағы жанбайды, әңгіме қызбайды. Мақал достықтың екі сыйын қатар атайды: жақсы адамның келуі жанды тазартады, жарасымды әзіл сөзге жарық береді. Сұрақ түрінде айтылғаны жауапты айқын етеді: әрине, қалмайды, әрине, жанбайды. Жылы әзілі жоқ отырыс сөнген шамдай, ал адал дос келген үйге жарық енгендей болады.

Образдар мен теңеулер

Кір — киімге, ыдысқа жұққан лас; қазақ тілінде көңілге кір шалу, кірбің деп мұң мен өкпені де осылай атайды. Көңілдің кірін кетіретін — жақсы құрбы. Шырақ — бұрынғы үйдегі майшам, қараңғыда жарық беретін нәрсе. «Сөз шырағы» деген бейнеде әңгіменің өзі қараңғы кештегі шырақтай, оны әзіл тұтатады. Мақал өлең тәріздес: екі сұраулы шумақ, «ма» деген риторикалық сұрақ, айтуға жеңіл ырғақ.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды көбіне дос келгенде, жиын қызғанда қуаныш білдіру үшін айтады: үй иесі қонағына ыстық ықылас көрсетіп, алғашқы жолдарын қолданады. Екінші бөлігін әңгіме сүреңсіз болып тұрғанда әзілқой адамды мақтап, не әзілге шақырып айтады. Жылы, мақтау, ризашылық үні бар. Қайғылы жиында, көңіл айту кезінде орынсыз. Мысал: «Ескі досы есіктен кіргенде, апай қуанып: — Жақсы құрбы келгенде, көңілде кір қалар ма? — деп құшақ жайды».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауруханада жатқан әжеге жас кезіндегі құрбысы келіп, бұрынғы ауыл әзілдерін айтқанда, палатадағылардың бәрі күліп, әженің жүзі жадырайды.
— Ауыл кешінде әңгіме қызбай отырғанда, әзілқой көрші келіп бір-екі қалжың айтып, дастарқан басы жанданып шыға келеді.