Ақылды аузын жауып, ділін ашар.
«Ақылды аузын жауып, ділін ашар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ақылды адам аузын жауып, ділін ашады: аз сөйлеп, көңілін, ішкі ойын ашады. Діл — жүрек, көңіл, ішкі жан дүние. Мақал ақылдының сөзуар емес екенін айтады: ол бос сөзге берілмей, көп тыңдап, көп ойлап, жүрегімен түсінеді. Ділін ашар дегенді екі түрлі түсінуге болады: ақылды кісі тыңдаған кезде көңілі ашық болып, өзгенің сөзін жүрегімен қабылдайды; не болмаса ол өзінің кім екенін сөзбен емес, ниетімен, ісімен танытады. Екі жағдайда да ақылдың белгісі — сөздің көптігі емес, көңілдің тереңдігі.
Образдар мен теңеулер
Мақал ауыз бен ділді, жабу мен ашуды қарама-қарсы қояды. Ауыз — сыртқы, дыбыс шығаратын мүше; діл — ішкі, көзге көрінбейтін дүние. Діл парсы тілінен енген, жүрек, көңіл мағынасындағы сөз; қазіргі тілде «тілі бір, ділі бір» деген тіркесте сақталған. Жабу мен ашу — киіз үйдің есігі мен түндігі сияқты күнделікті қимыл: біреуін жапсаң, екіншісін ашасың. Мақал осы қарапайым қарама-қайшылықпен ақылдың жасырын табиғатын көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды байсалды, аз сөйлейтін, бірақ айналасын жақсы түсінетін адамды сипаттағанда немесе көп сөйлеп, тыңдамайтын адамға жанама ескерту жасағанда айтады. Үні — мақтау, ой салу. Біреуді сөйлетпеу үшін айту орынсыз: мақал үнсіздікті емес, ойлы тыңдауды мадақтайды. Мысал: «Ақылды аузын жауып, ділін ашар дегендей, жиналыста ағамыз сөз алмады, бірақ бәрін байқап отырды».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы даулы жиында ақсақал ұзақ үндемей, екі жақты да тыңдайды; соңында айтқан бір ауыз сөзі екі жақты да тоқтатады.
— Ауруханада жатқан көршісіне барған әйел өз әңгімесін айтпай, науқастың мұңын тыңдап, оған не қажет екенін түсінеді.