Ақылсыз адам айқайлай,
Жан-жағын жайпай келеді.
Ақылды адам жай-жай,
Жан-жағын байқай келеді.

Негізгі мағынасы

Екі адам бір жолмен келе жатыр. Бірі айқайлап, жолындағының бәрін басып-жаншып, жан-жағына қарамай келеді. Екіншісі асықпай, айналасына көз салып, байқап келеді. Мақал ақылсыздық пен ақылдылықты осы жүріс арқылы суреттейді. Ақылсыз адам шуылмен, күшпен алға ұмтылады да, өзгеге зиян тигізеді, бүлінгенін кейін ғана көреді. Ақылды адам алдымен жағдайды бағамдап, сабырмен әрекет етеді, сондықтан қателігі де аз. Мақал баяу жүрістің әлсіздік емес, парасат екенін көрсетеді.

Образдар мен теңеулер

Мақал төрт жолды, екі жұпқа бөлінген, әр жұп өзара ұйқасқан: «айқайлай — жайпай», «жай-жай — байқай». Дыбыстың өзі мағынаны ашады: алғашқы жұпта қатты, екпінді сөздер, екіншісінде баяу, жұмсақ «жай-жай». «Жайпау» — жолындағыны құлатып, жапырып өту, мал егінді таптап кеткені секілді. «Байқау» — көзбен шолып, ойлап қарау. Бір етістік — «келеді» — екі жұпты байланыстырып, бір жолдың екі түрлі жүрісін салыстырады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды шуылдақ, асығыс, ойланбай іске кірісетін адамға сабыр айтқанда, немесе екі кісіні салыстырғанда қолданады. Көбіне ақыл-кеңес не жеңіл сөгіс түрінде айтылады. Ашуланып тұрған адамның бетіне тіке «ақылсыз» деп айту оны одан сайын қыздырады, сондықтан мақалды жалпы ой ретінде айтқан дұрыс. Мысалы: «Шулама, балам. Ақылды адам жай-жай, жан-жағын байқай келеді».

Қолданылу жағдаяттары

— Базарда біреу кезекті бұзып, айқайлап алға шыққанда, қасындағы қарт сабырлы саудагерді нұсқап, немересіне осы мақалды айтады.
— Жаңа ауылға келген екі жігіттің бірі бірден дау шығарады, екіншісі елмен танысып, жағдайды біліп алады.
— Әке ұлына отарды айқайлап қуса, қой шашырап кететінін, ақырын айдау керегін үйретеді.