«Ақылды адам батпан-ақ, Ақылсыз адам сасқалақ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ақылды адам батпандай салмақты, орнықты болады; ақылсыз адам сасқалақтап, не істерін білмей әбігерге түседі. Мақал екі мінезді қарама-қарсы қояды. Ақылды кісі қиын сәтте де асықпайды, ойланып, байыппен шешім қабылдайды; оны бір ауыз сөзбен орнынан тайдыру қиын. Ақылсыз кісі шамалы қиындықта абдырап, оңды-солды жүгіреді, айтқаны мен істегені тұрақсыз. Салмақтылық ақылдың, сасқалақтық ақылсыздықтың белгісі ретінде көрсетілген.
Образдар мен теңеулер
Батпан — ертедегі ауыр салмақ өлшемі, астық пен жүкке қолданылған; «батпандай» деген сөз ауыр, салмақты, мығым нәрсені білдіреді. Сасқалақ — сасып, абыржып, жеңілтек қимылдайтын адам. Мақалдағы бейне таразыдан алынғандай: бір басында ауыр батпан, екінші басында желмен ұшатындай жеңіл кісі. Қазақ «салмақты кісі», «жеңілтек кісі» деп адамның мінезін салмақпен өлшеген. «Батпан-ақ — сасқалақ» ұйқасы бұл қарсылықты құлаққа жағымды етіп бекітеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Қиын жағдайда сабыр сақтаған адамды мақтағанда немесе дүрлігіп, абыржып жүрген кісіні байыпқа шақырғанда айтылады. Мақтау да, сын да бола алады. Қатты қобалжып тұрған адамға дәл сол сәтте айтса, ренжітуі мүмкін, сондықтан көбіне кейін, әңгіме арасында айтылады. Мысалы: «Өрт шыққанда ағамыз бірден шешім тапты. Ақылды адам батпан-ақ, ақылсыз адам сасқалақ».
Қолданылу жағдаяттары
— Жолда көлік дөңгелегі жарылғанда, жас жүргізуші абыржып қалды, ал әкесі сабырмен дөңгелекті ауыстырды. Кейін әкесі ұлына мақалды айтты.
— Ауылда сиыр ауырып қалғанда, біреулер айғайлап жүгірді, ал тәжірибелі малшы малды жайымен тексеріп, малдәрігер шақырды.
Aqylsyz adam sasqalaq.