Ақылды шалалығын байқатпайды,
Оқыған балалығын байқатпайды.
«Ақылды шалалығын байқатпайды, Оқыған балалығын байқатпайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ақылды адам шалалығын, яғни білмейтін, толық меңгермеген тұсын байқатпайды, ал оқыған адам балалығын, жас болса да балаң мінезін байқатпайды. Бұл айлакерлік емес: ақылды кісі білмейтін нәрсесіне орынсыз араласпай, асығыс сөйлемей, кемшілігін сабырмен толтырады. Оқу, білім адамды жасынан ерте есейтеді: оқыған жас ойлы сөйлеп, байсалды жүреді, сондықтан оның бала екені біліне бермейді. Мақал білім мен ақыл адамға ұстамдылық, байыптылық беретінін айтады.
Образдар мен теңеулер
Шала — толық бітпеген, жартылай: шала піскен ет, шала жанған от, шала сауатты адам. Қазақ ұғымында шала нәрсе, шала іс жаман саналған, «Шала молда дін бұзар» деген сөз де бар. Балалық — жастыққа тән аңғалдық, ойсыз қылық. Мақалда шалалық пен балалық сөздері ұйқасып, ақылды мен оқыған деген сөздер қатар тұр. Екі жол бір етістікпен, байқатпайды сөзімен аяқталып, бір ойдың екі қырын көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды жасына қарамай байсалды, білімді баланы немесе жасты мақтағанда айтады. Білмейтін нәрсесін білгенсіп даурыққан адамға жанама ескерту ретінде де қолданылады. Үні көбіне мақтау, ризашылық. Біреудің кемшілігін жасырғанын әшкерелеу үшін айту мақал мағынасына сай келмейді. Мысал: «Ақылды шалалығын байқатпайды, оқыған балалығын байқатпайды, он екі жасында үлкен кісідей сөйледі».
Қолданылу жағдаяттары
— Аудандық олимпиадада бір сұрақты білмеген оқушы жауапты ойдан шығармай, білмейтінін сыпайы мойындап, қалғанын нық айтып береді.
— Ауылдағы аста он төрт жасар бала қонақтарға шай құйып, үлкендердің әңгімесіне орынды қосылады; ақсақалдар оның байыптылығына таңданады.
Oqyǵan balalyǵyn baıqatpaıdy.