Ақымақ бастан ақыл шықпайды,
Ақыл шықса да, мақұл шықпайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам бойындағы табиғи мінез бен ақылдың бірдей қалыптаспауы туралы айтады. Тура мағынасы бойынша, ақылы кем немесе ойсыз адамнан дұрыс, салмақты сөз күту қиын. Астарлы мағынасы — адамның білімді, тәжірибелі болуы жеткіліксіз, ең бастысы сол ақылды орнымен қолдана білу керек. Ақыл шықса да, ол мақұл, яғни дұрыс шешім, орынды пікір түрінде көрінбеуі мүмкін. Сондықтан мақал адамды ойланбай сөйлемеуге, жеңіл мінезден сақ болуға үндейді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы "бастан" сөзі адамның ой-санасының, мінезінің белгісі ретінде алынған. "Ақыл" — парасат, түсінік, пайым; ал "мақұл" — дұрыс, жарасымды, орынды деген ұғым. Яғни халық ақылды тек сөз ретінде емес, іс пен шешімнен көрінетін қасиет деп таниды. Образ арқылы ойсыз адамның сөзі мен әрекеті көбіне үйлеспейтіні әшкереленеді.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгін де өзекті. Мысалы, бір адам әлеуметтік желіде немесе жиналыста асығып пікір айтып, кейін оның сөзі дәлелсіз, орынсыз болып қалса, осы мақал соған сай келеді. Ол адамды сабырмен ойлап сөйлеуге, әр сөздің салдарын таразылауға шақырады.
Aqyl shyqsa da, maqul shyqpaıdy.