Адам қатесіз болмайды,
От түтінсіз болмайды.

Негізгі мағынасы

От жаққан жерде түтін шықпай қоймайды, ол оттың өзімен бірге туады. Мақал адамның қатесін де осылай көреді: іс істеген, өмір сүрген кісі әйтеуір бір жерде жаңылмай қоймайды. Мінсіз адам болмайды, сондықтан біреудің қателігін көріп, бірден жазғыруға асықпаған жөн. Мақалдың екінші қыры да бар: түтін оттың барын білдіретіні сияқты, қате де адамның әрекет етіп жүргенінің белгісі. Ештеңе істемеген адам ғана қателеспейді. Мақал қатені ақтамайды, оны кешіруге, түзетуге болатын нәрсе ретінде қабылдайды.

Образдар мен теңеулер

Түтін мен от қазақ тұрмысында бір-бірінен ажырамайды: киіз үйдің шаңырағынан шыққан түтін ауылдың тірі екенін, үйде ас пісіп жатқанын білдірген. «Түтіні түзу шықсын» деген тілек те осыдан. Мақалда от — адамның өзі, ал түтін — оның қатесі. От пайдалы, жылытады, тамақ пісіреді, ал түтін — соның еріксіз ілеспесі. Екі жолдағы «болмайды» сөзінің қайталануы тұжырымды бекемдей түседі: бұл кездейсоқтық емес, заңдылық.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды көбіне қателескен адамды жұбатқанда, оны артық айыптап жатқандарды тоқтатқанда айтады. Үлкендер кішіге, ұстаз шәкіртке, жолдас жолдасына кешірім ниетімен қолданады. Өз қатесін ақтап, жауапкершіліктен жалтару үшін айтса, ұнамсыз естіледі. Мысалы: «Есепті шатастырып алдым» деген баласына әкесі: «Ештеңе етпейді, адам қатесіз болмайды, от түтінсіз болмайды. Қайта шығар» дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Тойда асаба жас келіннің атын шатастырып айтып қойып, ыңғайсызданғанда, бір қария оны осы мақалмен жұбатады.
— Ас үйде қызы бауырсақтың қамырына тұзды көп салып қойғанда, анасы ұрыспай, келесі жолы қалай істеу керегін көрсетеді.
— Допты өз қақпасына енгізіп алған баланы бапкер жұбатып, ойынға қайта шығарады.