Ақылды «көндім» десе,
Ақымақ «жеңдім» дейді.

Негізгі мағынасы

Дау-дамайда ақылды адам «көндім» деп тоқтайды, ал ақымақ «жеңдім» деп кеуде қағады. Ақылды кісі ұрыстың соңын ойлайды: туыспен, көршімен араздасып қалғаннан гөрі шегінуді жөн көреді, ол үшін бұл жеңіліс емес. Ақымақ кез келген айтысты жарыс деп біледі, қарсыласы үндемей қалса, жеңдім деп мақтанады. Мақал шын жеңістің кейде көне білуде екенін көрсетеді: ақылды адам көнгенімен ұтылмайды, татулықты сақтап қалады.

Образдар мен теңеулер

Мақал екі адамның екі түрлі сөзін тікелей келтіріп, сахнадағыдай көрсетеді. «Көну» — келісу, мойынсұну, ырық беру; қазақта көнбіс мінез сабырлылықтың белгісі саналады. «Жеңу» — бәсеке, күрес сөзі. Екі сөз де дау біткенін білдіреді, бірақ біреуі ішкі тыныштықпен, екіншісі менмендікпен айтылады. «Көндім — жеңдім» дыбысы жағынан жақын, сондықтан мағына айырмашылығы ерекше анық естіледі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Біреумен дауласып, өз пікірін дәлелдеуге құмартқан адамға тоқта, созба деген кеңес ретінде айтылады. Сондай-ақ «жеңдім» деп масаттанып жүрген адамның артынан әжуамен айтылады. Әділетсіздікке үнсіз көнуді ақтау үшін айтылса, мақалдың мағынасы бұзылады. Мысалы, анасы ұлына: «Інің жеңдім десе, деп қойсын. Ақылды көндім дейді, ақымақ жеңдім дейді».

Қолданылу жағдаяттары

— Көршілер қоршаудың шекарасы туралы дауласқанда, қария жарты метрге ырық беріп, мәселені жапты. Кейін балаларына мақалды айтты.
— Футбол алаңында төрешімен айтысып тұрған ойыншыны капитан шақырып алып, мақалды құлағына сыбырлады.