Ақылды жылдығын,
Ақылсыз күндігін ойлайды.

Негізгі мағынасы

Ақылды кісі бір жылдың қамын ойлайды, ақылсыз тек бүгінгі күннің қамымен жүреді. Ақылды малшы қыстың азығын жазда жинайды, егінші келер жылдың тұқымын сақтап қояды. Ал ақылсыз кісі бүгін тойса болды, ертеңін ойламай, барын бір күнде шашып тастайды. Мақал ой-өрістің кеңдігін уақытпен өлшейді: кімнің ойы алысқа жетсе, соның тұрмысы тұрақты. «Жылдық» пен «күндік» — алысты көру мен көзден аспайтын қысқа ойдың белгісі.

Образдар мен теңеулер

Көшпелі шаруашылық жыл маусымдарымен өмір сүрді: көктеу, жайлау, күзеу, қыстау. Жазда шөп шабылып, күзде соғым сойылып, қысқа азық дайындалды. Жұт келсе, жылдығын ойламаған ауыл малынан айырылды. Сондықтан «жылдығын ойлау» қазақ үшін нақты тұрмыстық тәжірибе: келесі маусымға дейін жететін қор жинау. «Күндік» — бір күнге жететін тамақ, бір күннің қамы. Мақалдың қос жолы осы екі уақыттың қарсылығына құрылған.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Ақшаны үнемдеуге, болашақты жоспарлауға үйреткенде айтылады. Ата-ана балаға, тәжірибелі адам жасқа айтатын кеңес. Ысырапшыл кісіні жұмсақ сынағанда да қолданылады, бірақ шын мұқтаждықтан күнін әрең көріп жүрген адамға айтылса, орынсыз әрі ауыр естіледі. Мысалы, әйелі күйеуіне: «Жалақыны бір аптада шашпайық, ақылды жылдығын, ақылсыз күндігін ойлайды».

Қолданылу жағдаяттары

— Жазда шөп шабуға ерінген жігітке ауыл ақсақалы қыс түскенде малыңды немен бағасың деп, мақалды айтты.
— Ас үйде әже қысқа тұздық пен тосап жасап жатып, немересіне неге көп дайындайтынын мақалмен түсіндірді.