Ақыл байлық - азбас байлық,
Темір байлық - тозбас байлық.

Негізгі мағынасы

Ақыл — азбайтын, азаймайтын байлық, темір — тозбайтын байлық. Мақал байлықтың тұрақтысы мен өткіншісін ажыратады. Ақылды қанша жұмсасаң да, кемімейді, керісінше көбейеді; оны ұрлап та, тартып та алуға келмейді. Темірден жасалған құрал-сайман да ұзақ қызмет етеді, атадан балаға қалады. Екеуі де тез жоғалатын байлыққа қарсы қойылған: мал жұтта қырылуы мүмкін, ақша таусылады, ал ақыл мен берік құрал адамды асырай береді.

Образдар мен теңеулер

«Азбас» — кемімейтін, бұзылмайтын, «тозбас» — ескіріп, жарамсыз болмайтын. Екі сөз мағынасы жағынан жақын, бірақ әрқайсысы өз затына сай таңдалған: ақыл ойша кемімейді, темір денесімен тозбайды. Көшпелі ел үшін темір — асыл зат: қазан, балта, орақ, тақа, қару ұзақ сақталған, ұстаның қолынан шыққан бұйым ұрпақтан ұрпаққа қалған. Сол себепті темір мұнда берік, сенімді байлықтың белгісі. Екі жолдың құрылысы бірдей, «байлық» сөзі қайталанып, ұйқас жасайды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды білімнің, кәсіптің құнын айтқанда қолданады: оқуға, қолөнерге баулығанда. Ұстаздар, ата-аналар кеңес үнімен айтады. Темір туралы жолы кәсіпке, ұсталыққа да келеді: қолынан іс келетін адамның құралы — оның асыраушысы. Мысалы: «Ақшаны жұмсап бітіресің, ал үйренгенің өзіңмен қалады. Ақыл байлық — азбас байлық».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдағы ұста баласына ескі балғасын ұстатып, атасынан қалған құралдың әлі істеп тұрғанын айтып, мақалды еске салады.
— Жұт жылы малынан айырылған шаруа кейін малдәрігерлікке оқып, ісін қайта жолға қойғанда, ауылдастары осы мақалды айтады.
— Технология сабағында мұғалім оқушыларға темірден бұйым жасатып, қолөнер мен білімнің екеуі де адамды асырайтынын айтады.