Ақымақтың ақылы білегінде,
Ақылдының ақылы жүрегінде.
«Ақымақтың ақылы білегінде, Ақылдының ақылы жүрегінде.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ақымақтың ақылы білегінде, яғни ол мәселені күшпен, жұдырықпен шешуге тырысады; ақылдының ақылы жүрегінде, ол ойлап, сезініп, адамгершілікпен шешеді. Мақал адамның ішкі мәнін оның неге сүйенетінімен өлшейді. Білек күші бір сәттік жеңіс беруі мүмкін, бірақ дауды түбегейлі шешпейді, қайта өшпенділік тудырады. Жүрекпен ойлаған адам өзгенің жағдайын түсінеді, сабыр сақтайды, сондықтан шешімі берік болады.
Образдар мен теңеулер
Білек — қолдың шынтақтан төменгі бөлігі, күштің белгісі: «білегі жуан», «білек күші» деген тіркестер бар. Жүрек — қазақ түсінігінде тек сезімнің емес, ойдың, ар-ұжданның, батылдықтың да орны: «жүрегі сезді», «жүректі адам». Мақал ақылды денеде екі түрлі жерге орналастырады: біреуінде ол бұлшық етке, екіншісінде жан дүниесіне айналады. «Білегінде — жүрегінде» ұйқасы мен екі жолдың бірдей құрылысы қарсы қоюды анық етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды төбелесуге, күш көрсетуге бейім адамға сын не ескерту ретінде айтады, көбіне жасөспірімдерге. Біреудің мәселені сабырмен, адамшылықпен шешкенін мақтағанда да қолданады. Бір адамды тікелей «ақымақ» деп атағандай естілетіндіктен, оны жалпы ой ретінде, жұмсақ үнмен айтқан жөн. Мысалы: «Жұдырықпен ештеңе дәлелдемейсің. Ақымақтың ақылы білегінде дейді, сен олай емессің ғой».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы ойын алаңында доп үшін төбелескелі тұрған жасөспірімдерді ағай ажыратып, мақалды айтады.
— Көршісінің иті тауығын талап кеткенде, ашулы ағасы таяқ ала жүгіргенде, әйелі оны мақалмен тоқтатып, сөйлесіп шешуге көндіреді.
— Күрес үйірмесінде бапкер шәкірттеріне күш тек кілемде керек екенін, ал өмірде жүрекпен ойлау керегін мақалмен айтады.
Aqyldynyń aqyly júreginde.