«Сұратып бергенше, ұрып бер.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақалдың тура мағынасы: біреуге бір нәрсені сұратып, жалындырып бергенше, ұрып бергенің артық. Яғни сұраушыны қайта-қайта өтіндіріп, бетін қайтарып, ақыры берген сыйдың қадірі кетеді; ол адамның намысына соққыдан да ауыр тиеді. Астарлы мағынасы — жақсылық жасасаң, адамды кішірейтпей, сұратпай, дер кезінде жаса. Мұнда «ұру» шын мәнінде ұруға шақыру емес, жалындыруды соққымен салыстырып, оның қаншалықты ауыр екенін көрсету.
Образдар мен теңеулер
«Сұрату» — мұқтаж адамды өтінішпен иілуге мәжбүрлеу, «ұру» — ашық қорлық. Халық осы екеуін салыстырып, жасырын қорлықтың ашық соққыдан кем түспейтінін айтады. Қазақ үшін намыс пен бет-бедел үлкен құндылық болғандықтан, сұрап алу ауыр саналған; сондықтан жомарттың белгісі — сұратпай беру.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін бұл мақал көмек көрсету мәдениетіне қатысты. Мысалы, ағасы інісінің оқу ақысына көмектесемін деп уәде беріп, ақшаны бірнеше рет сұратып, кешіктіріп берсе, інісі алғыстан гөрі ыңғайсыздықты көбірек сезінеді. Ал мұқтаждықты өзі байқап, сұратпай ұсынған көмек адамның көңілін көтереді. Мақал жақсылықтың да әдебі барын еске салады: берген адам да, алған адам да бетінен қызармауы керек.