«Ақыл - жан қуаты.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Тамақ денеге күш берсе, ақыл жанға қуат береді. Мақал адамның ішкі күшін ақылмен өлшейді: ақылы бар адам қайғыға да, қиындыққа да төтеп береді, өйткені не болып жатқанын түсінеді, шешімін табады. Ақылы кем кісінің денесі мықты болса да, жаны әлсіз: ол біреудің сөзіне оңай еріп, кішкене сәтсіздіктен түңіледі. Мақал адамның шын күшін бұлшық еттен емес, ойдан іздеуге үйретеді.
Образдар мен теңеулер
Жан — қазақ ұғымында адамның тірлігі, рухы, ішкі әлемі: «жаны бар», «жан дүниесі» дейміз. Қуат — күш, әл, жігер, «әл-қуаты кетті» деп ауырған, шаршаған адамды айтады. Әдетте қуат тамақпен, демалыспен байланысты, ал мақал бұл сөзді рухани өмірге көшіреді: тәннің азығы бар болса, жанның да азығы бар. Мақал қысқа, теңеуге құрылған, ішінде бір ғана ұғым — ақыл мен жанның байланысы.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Білім, оқу туралы әңгімеде, кітапқа, ізденіске шақырғанда айтылады. Кейде қиын жағдайда тұрған адамға «ақылыңа сүйен, ол сені құтқарады» деген демеу ретінде келеді. Интонациясы жылы, ойландыратын. Мысалы: «Денің сау болғаны жақсы, бірақ жаныңды да асыра. Ақыл — жан қуаты, күнде бір бет кітап оқы».
Қолданылу жағдаяттары
— Қатты науқастан кейін жабырқаған атасына немересі жаңа кітап әкеліп, ойын сергітуге тырысты.
— Ауылдағы жылқышы ұлына күш тек білекте емес, ақылда да екенін, мал бағуда да есептің керек екенін айтты.
— Спорт мектебінде бапкер тек жаттығумен шектеліп, сабаққа немқұрайды қараған балуанға ақылдың да күш екенін ескертті.