Өз ақылың ақыл-ақ,
Кісі ақылы шоқырақ.

Негізгі мағынасы

Өз басыңда пісіп-жетілген ой ғана сені нық, тура жолмен алып жүреді; кісінің ақылымен жүрген адам шоқырақтаған аттың үстінде отырғандай: алға жылжиды, бірақ сілкініп, ақсаңдап, мақсатына әрең жетеді. Мақал біреудің кеңесін тыңдама демейді, ақылды өзің ой елегінен өткізіп, өзіңдікі етпесең, оның пайдасы шала болатынын айтады. Өзгенің ақылы бөтен аттың жүрісі сияқты: оған әр кез сене алмайсың, ол сені қажетті жерге апармауы да мүмкін.

Образдар мен теңеулер

«Шоқырақ» — аттың қатты шаппай, шоқытып, текіректеп жүруі, кейде дұрыс жүре алмай ақсаңдауы. Ондай жүріспен шабандоз сілкініп, тез шаршайды, алыс жолға шыға алмайды. Көшпелі халық үшін аттың жүрісі аса маңызды болған: жорға мен желісті ат — мінген кісінің арманы, ал шоқырақ ат — амалсыз көлік. Мақал ақылды осы жүрістермен салыстырады: өз ақылың — бірқалыпты, сенімді жүріс, кісі ақылы — сілкілдек шоқырақ. «Ақыл-ақ — шоқырақ» ұйқасы сөзді ойнақы етеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды біреудің айтқанына еріп, қателескен адамға немесе өз шешімін қабылдауға батылы бармай жүрген жасқа айтады. Үні — ақыл, кейде жеңіл кекесін. Мысалы: «Бәрін көршіңнің айтуымен істеп жүрсің ғой, өз ақылың ақыл-ақ, кісі ақылы шоқырақ». Мақал басқаның кеңесін менсінбеуге сылтау емес: үлкендердің, ұстаздың ақылын тыңдағысы келмеген адамның оны қалқан етіп айтуы орынсыз.

Қолданылу жағдаяттары

— Жас келін бауырсақтың қамырын әр көршісінің айтуымен әр түрлі ашытып, ақыры қамыры іркіліп қалады. Енесі күліп, өз қолыңның дәмін тап деп мақалды айтады.
— Жігіт бір көршінің кеңесімен сиыр алып, екіншісінің сөзімен арзанға сатып, шығынға батады. Әкесі оны сабырға шақырып, осы сөзді еске салады.