Ақыл - Алланың сыйы.
«Ақыл - Алланың сыйы.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ақыл адамның өз қолымен жасаған дүниесі емес, оған берілген сый — мақалдың айтары осы. Сыйды ешкім сатып алмайды, күшпен тартып ала алмайды, ата-бабадан мұра ретінде де түгел өтпейді. Демек ақылды адамның мақтануға, өзгені менсінбеуге хақысы жоқ: ақыл оған аманат ретінде берілген. Екінші жағынан, берілген сыйды баптап, іске жарату адамның өз еркінде. Халық түсінігінде ақылдың шүкірі — оны жақсылыққа жұмсау.
Образдар мен теңеулер
«Сый» — қазақ мәдениетіндегі ерекше ұғым. Қонаққа сый-сияпат жасалады, үлкенге сый көрсетіледі, сыйлықты қайтарып беру ұят саналады. Сыйдың құнын беруші емес, алушының оны қалай ұстағаны айқындайды. Мақал ақылды осы қатарға қойып, оны киелі нәрсеге айналдырады. Мұнда күрделі теңеу жоқ, бір ғана тұжырым бар, бірақ «Алланың сыйы» деген жалғыз тіркес ақылдың құнын бірден биікке көтереді: оны ешбір байлықпен салыстыру мүмкін емес.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Көбіне екі жағдайда айтылады. Біріншісі — ақылына масаттанған кісіге ескерту: бұл тек сенің еңбегің емес, сый екенін ұмытпа. Екіншісі — зерек баланы мақтағанда ата-ана шүкіршілікпен айтады. Діни уағыз ретінде емес, халықтық даналық ретінде қолданылады. Мысалы, атасы немересінің олимпиададан жүлде алғанын естіп: «Ақыл — Алланың сыйы, балам, енді соны бапта», — деді.
Қолданылу жағдаяттары
— Әжесі ауылдағы зерек немересінің қиын есепті тез шығарғанына сүйсініп, маңдайынан сүйіп, мақалды айтты.
— Мектепте мұғалім өзін сыныптастарынан жоғары қойған оқушыға ақыл — мақтан емес, берілген сый екенін мақалмен түсіндірді.