«Ақыл - сөзде, мерей - көзде.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Адамның ақылы сөйлеген сөзінен, ал көңіліндегі қуаныш пен мерейі көзінен көрінеді. Ақылды бетке жазып қоймайды: оны кісі аузын ашқанда, ойын қалай жеткізгенде ғана аңғаруға болады. Ал көңіл күйді, шаттық пен абырой қуанышын жасыру қиын, ол жанарда жарқырап тұрады. Мақал адамды тануға екі белгі ұсынады: сөзін тыңда, көзіне қара. Екеуі қосылғанда кісінің ішкі әлемі айқындала түседі.
Образдар мен теңеулер
Мақал қос бөліктен тұрады, әр бөлікте бір қасиет пен бір мүше жұптасады: ақыл — сөз, мерей — көз. «Сөзде» мен «көзде» ұйқасы екі ойды бір түйінге байлайды. «Мерей» сөзі бүгін көп айтыла бермейді: ол қуаныш, көңілдің көтеріңкі күйі, сондай-ақ абырой, бедел. «Мерейі үстем», «мерейі тасыды» деген тіркестер осыдан. Қазақ кісінің жүзіне қарап «көзі күліп тұр», «жанары сөніп қалған» деп көңіл күйін білген. Мақал осы байқампаздықты түйіп береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Адамды тану, бағалау туралы әңгімеде айтылады: бейтаныс кісіні сөзіне қарап таразылағанда немесе біреудің қуанышы жүзінен көрініп тұрғанда. Жастың сөзіне сүйсінген үлкендер де қолданады. Кейде ескерту ретінде: сырт келбетке емес, сөзге назар аудар деген мағынада. Мысалы, жаңа мұғалімнің алғашқы сабағынан кейін директор: «Ақыл — сөзде, мерей — көзде, бұл кісіден үміт бар», — деді.
Қолданылу жағдаяттары
— Құдалыққа барған ақсақалдар қыз жақтың жігітімен сөйлесіп, оның ойлы жауаптарына риза болды да, жолда мақалды еске алды.
— Жарыстан жеңіп келген немересінің жайнаған көзін көрген әжесі ештеңе сұрамай-ақ қуанышын түсінді.