Шалқайғанға шалқай,
Төбең көкке жеткенше.
Иілгенге иіл,
Басың жерге тигенше.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адаммен қарым-қатынаста өз орныңды сақтауды үйретеді. Тура мағынасында: кім менменсіп, шалқайып сөйлесе, соған тең тұрып жауап бер; ал кім кішіпейіл, сыйластық танытса, сен де соған лайық иіле біл. Астарлы мағынасы — әр адамға мінезіне сай мінез көрсету, бірақ ардан аспау, өз қадіріңді түсірмеу. Мақал кек қайтаруды емес, теңдік пен орынды қарым-қатынасты меңзейді.
Образдар мен теңеулер
«Шалқайған» — астамсу, менмендік, тәкаппарлық белгісі. «Иілген» — кішіпейіл, инабатты, сыйлы адам бейнесі. «Төбең көкке жеткенше», «басың жерге тигенше» деген тіркестер шектен шығуды емес, шектес мінезді бейнелі түрде көрсетеді. Мұнда адамға жасқаншақтық емес, өзін сыйлата білу мен әдептілік қатар айтылған.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал қызметте, оқу орнында, көпшілік ортада өте орынды айтылады. Мысалы, біреу өзгелерді менсінбей, дөрекі сөйлесе, оған да сабырмен, бірақ батыл жауап беру керек. Ал сыйласқан адамға жылы қабақ таныту — дұрыс мәдениет. Бұл сөз адамды тәкаппарлықтан сақтап, қарым-қатынаста тепе-теңдік ұстауға шақырады.
Tóbeń kókke jetkenshe.
Iilgenge ıil,
Basyń jerge tıgenshe.