Ақыл - алтын сандық,
Адамына қарай ашылар.

Негізгі мағынасы

Ақыл ішінде асыл заты бар алтын сандыққа теңеледі, ал ол сандық кез келген адамның алдында ашыла бермейді. Ақылды кісі ойын, сырын, кеңесін тыңдай білетін, қадірлей алатын адамға ғана ақтарады; менменге, сыйламайтынға сандығы жабық күйінде қалады. Екінші оқылуы: адамның ақылы әңгімелесушісіне қарай ашылады — жақсы сұхбаттас кісінің ойын оятады. Қалай оқысаң да, ақыл сырттан көрінбейді, ол лайықты адаммен кездескенде ғана жарқырайды.

Образдар мен теңеулер

Сандық — қазақ үйіндегі ең бағалы жиһаздың бірі. Оған жасау, асыл киім, әшекей, қымбат мата салынып, үйдің төріне қойылған, кілтін үй иесі өзі ұстаған. Сандықты кез келген адамның көзінше ашпайды, қонақ келсе де ішін бәріне көрсетпейді. «Алтын сандық» — сол қазынаның ең асылы. Сандыққа теңеу арқылы мақал екі нәрсені қатар айтады: ақыл қымбат, әрі ол жабық, оны кілті бар адам ғана ашады. Ал кілт — сенім, сый, түсіністік.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Ақылды адамның неге біреумен көп сөйлесіп, біреумен үндемей отыратынын түсіндіргенде айтылады. Кейде кеңес ретінде: сыйласаң, ол да ойын ашады. Ұстаздың шәкіртіне, ата-ананың балаға айтатын сөзі ретінде жиі естіледі. Біреуді ақылсыз деп кемсіту үшін қолданса, дөрекі естіледі. Мысалы: «Қария бізбен ұзақ әңгімелесті, ал ана жігітке бір ауыз сөз айтпады — ақыл алтын сандық, адамына қарай ашылар».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдағы ағаш ұстасы ынталы баланы қасына алып, бар сырын үйретті, ал жалқау жиенге құралын да ұстатпады. Көрші оған қарап, мақалды айтты.
— Пойызда кездескен қарт бастапқыда үндемей отырды, ал жолаушы сыпайы сұрақ қойғанда, өмір тәжірибесін ақтарып салды.