«Жас өсер, жарлы байыр.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бала өседі, жарлы байиды: бүгінгі халге қарап адамның болашағына үкім шығаруға болмайды. Жас кезде әлсіз, тәжірибесіз болса, уақыт өте ер жетеді, ақыл тоқтатады; бүгін жоқ-жітік болса, ертең еңбегімен, нәсібімен тұрмысы түзеледі. Мақалда үміт пен сабыр бар, сонымен бірге жас пен кедейді менсінбеу туралы ескерту бар: жасты кемсітпе, жарлыны мазақтама, өмір өзгермелі. Кейде оны өз басындағы уақытша таршылықты көтеріп айтады.
Образдар мен теңеулер
Мақал небәрі төрт сөзден тұрады, екі тең бөлігі бір-біріне параллель: «жас — өсер», «жарлы — байыр». Жас пен жарлы — қазақ ұғымында қазір әлсіз, бірақ болашағы бар екі жан. Жастың өсуі — табиғат заңы, оны ешкім тоқтата алмайды. Мақал жарлының баюын да осы табиғи құбылыспен қатар қойып, оған сенім ұялатады. «-ар», «-ыр» жұрнақтары болжалды келер шақты білдіріп, сөзге ертегідегідей сенімді әуен береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне жұбату, демеу ретінде айтады: жас отбасына, жұмыс таппай жүрген адамға, аз малмен шаруа бастаған жігітке. Кейде тәкаппар байға ескерту ретінде де айтылады: бүгінгі жарлыны менсінбе. Интонациясы — жылы, үмітті. Біреу шын қиналып отырғанда нақты көмектің орнына осы сөзбен ғана шектелу орынсыз. Мысалы: «Уайымдама, балам, жас өсер, жарлы байыр, бәрі түзеледі».
Қолданылу жағдаяттары
— Жаңа үйленген жастар көрші ағайыннан қарызға ұн сұрайды. Ақсақал оларды ұялтпай, мақалды айтып, сабырға шақырады.
— Ауыл мектебінде ең кішкентай бала футбол командасына алынбай ренжиді. Мұғалім оны жұбатып, мақалдың алғашқы бөлігін айтады.
— Базарда кедей шаруаның ескі арбасын мазақтаған саудагерге қария мақалмен тосқауыл қояды.