Өзім білем деген жігіттің,
Басына ойран салғаны.
Көп біледі деген жігіттің,
Еліне қорған болғаны.
«Өзім білем деген жігіттің, Басына ойран салғаны. Көп біледі…» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
«Өзім білемін» деп ешкімнің ақылын тыңдамайтын жігіт ақыры басына ойран салады, яғни өзін бәлеге душар етеді. Ал «көп біледі», яғни жұрттың ақылы менікінен артық деп санайтын жігіт еліне қорған болады. Мақал өркөкіректік пен кеңесшілдікті қарама-қарсы қояды. Мұндағы «көп» — ел, қауым: бір адамның білімі шектеулі, ал көптің тәжірибесі мол. Көппен ақылдасқан, ел пікірін тыңдаған адамның қатесі аз, сондықтан оған жұрт сенеді, ол елдің тірегі болады.
Образдар мен теңеулер
Мақал екі бейнені екі тіркеспен береді: «басына ойран салу» мен «еліне қорған болу». Ойран — талқан, қырғын, бүліншілік, ал қорған — жаудан қорғайтын қамал, дуал. Біріншісі тек өз басын бүлдірсе, екіншісі тұтас елді қорғайды: жеке мен көптің айырмасы осылай көрінеді. «Көп біледі» тіркесіндегі «көп» сөзі сан емес, жұрт, қауым мағынасында тұр. Төрт жол екі жұпқа бөлініп, «өзім білем» мен «көп біледі» бір-біріне қарсы қойылады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды кеңеспен санаспай, бәрін өз білгенімен істейтін адамға ескерту ретінде айтады. Сондай-ақ жұртпен ақылдасып, ортақ шешім шығарған басшыны, үлкенді мақтау үшін қолданады. Интонациясы — салмақты, тәлімдік. Дұрыс пікір айтқан жалғыз адамды көпшілікке бағынып, үнсіз қалуға мәжбүрлеу үшін айту орынсыз. Мысалы: «Жалғыз шешпе, ауылдың үлкендерімен ақылдас. Өзім білем деген жігіттің басына ойран салғаны».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл әкімі жаңа мектептің орнын жалғыз шешпей, жиын шақырып, тұрғындардың пікірін тыңдайды. Ақсақалдар оны мақалмен мақтайды.
— Жылқышы ағасының ескертуін тыңдамай, боранда жылқыны алысқа айдаған жігіт бірнеше басынан айырылады. Кейін ағасы мақалды айтады.
— Ауыл командасының капитаны ойын жоспарын барлық ойыншылармен талқылап барып бекітеді. Бапкер оған риза болады.
Basyna oıran salǵany.
Kóp biledi degen jigittiń,
Eline qorǵan bolǵany.