Адырында арқар көп,
Адамында дарқан көп.

Негізгі мағынасы

Адыр-адыр белестері көп өлкеде арқар өріп жүреді, ол жердің табиғаты бай, аңы мол. Сол өлкенің адамдары да кеңпейіл, қолы ашық, дарқан болып келеді. Мақал туған жерді мақтайды: жері шұрайлы елдің адамы да жайдары. Табиғаттың байлығы мен адамның мінезі қатар қойылып, бірін-бірі толықтырады. Көбіне белгілі бір өлке туралы мақтау ретінде, жерлестер өз елін сипаттағанда немесе қонақ үй иелеріне ризашылығын білдіргенде айтылады.

Образдар мен теңеулер

Арқар — таудың жабайы қойы, иірілген зор мүйізді, жүйрік әрі сақ аң. Ол адам аз баратын, тасы мен шөбі аралас адырлы жерді мекендейді. Арқары көп жер — аңы мол, жайылымы кең, тыныш өлке. «Дарқан» — жомарт, кеңпейіл, қолы ашық; ертеде «дархан» деп алым-салықтан босатылған адамды не жерді де атаған. Мақалдың сұлулығы ұйқаста: «арқар — дарқан», «адырында — адамында». Екі жол бір-біріне айнадай қарап тұр: жердің байлығы — арқар, елдің байлығы — дарқан адам.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды өз елін, туған өлкесін мақтағанда, той-томалақта, қонақ күтіп отырған жерде айтады. Қонақ та үй иесіне ризашылығын білдіріп, осы сөзді айтуы мүмкін. Өз жерін мақтағанда басқа өлкені кемсітпесе, жарасады. Мысалы: «Тауға шығып арқар көрдік, ауылда қой сойып қарсы алды. Адырында арқар көп, адамында дарқан көп деген осы екен».

Қолданылу жағдаяттары

— Шет өңірден келген қонақтар ауылда үш күн жатып, кетерінде үй иелеріне алғыс айтып, өлкені мақтайды.
— Ақын туған жеріне арналған кеште сол өңірдің табиғаты мен адамдарын осы мақалмен сипаттайды.
— Жорықтағы оқушыларға мұғалім тау бөктерінде арқар көрсетіп, кейін оларды шайға шақырған малшының қонақжайлығын айтады.