«Адам баласы ит жанды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ит қатты соққы көрсе де, аш-жалаңаш жүрсе де, тез тіріліп, қайта аяғынан тұрады. Халық осы қасиетті «ит жанды» деп атайды. Мақал адамның да сондай екенін айтады: адам баласы аштыққа да, ауруға да, ауыр қайғыға да төтеп береді, «енді шыдамаспын» деген кезде де өмірге қайта бейімделеді. Мақалда таңданыс та, аздаған мұң да бар: адам көп нәрсені көтереді, кейде тым көп нәрсеге көнеді. Бұл кемсіту емес, адамның тіршілікке құштарлығын мойындау.
Образдар мен теңеулер
Ит қазақ тұрмысында ауылдың күзетшісі, малшының серігі. Ол қыстың аязында далада жатады, қалғанмен қоректенеді, қасқырмен алысып, жараланса да жазылып кетеді. Сондықтан «ит жанды» тіркесі «жаны сірі, оңайлықпен өлмейтін» деген мағынада қалыптасқан. Ит бейнесі қазақ сөзінде көбіне ұнамсыз келеді, ал мұнда керісінше, төзімділіктің белгісі. Қысқа бір сөйлем осы тұрақты тіркесті тұтас адамзатқа жапсырады: «адам баласы» — жалпы адамзат.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ауыр кезеңнен аман шыққан адамдар, қиын күнді еске алған қариялар таңдана айтады. Ауыр сырқаттан тұрған кісіге әзіл аралас жұбаныш ретінде де айтылады. Қазір ғана қайғыға ұшыраған адамға айтуға келмейді, дөрекі естіледі. Мысалы: «Сол қыста бір қап ұнмен үш ай күн көрдік. Адам баласы ит жанды екен».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауруханада ота жасалған шал үшінші күні-ақ дәлізде жүріп, дәрігерге күліп осы мақалды айтады.
— Жұт жылы малы қырылған ауыл көктемде қайта мал жиып, көше бастағанда, қария өткен қысты еске алады.
— Ұзақ жолда көлігі бұзылып, қарлы далада түнеген жүргізушілер ертеңіне аман жетіп, бір-біріне күледі.