Қайрат деген қыран бар,
Қайғыға тізгін бермейтін.
Қайғы дейтін жылан бар,
Өзекті жағып өртейтін.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамға қайрат пен сабырдың қаншалықты керек екенін меңзейді. Тура мағынасында қайрат — қыран құстай биік, күшті, еркін құбылыс; ал қайғы — жыланға ұқсап, ішке кіріп, жанды улайтын қауіпті сезім. Астарлы мағынасында қиындық келгенде еңсені түсірмей, жігерді сақтай білу қажет. Қайратты адам қайғыға берілмейді, оны жеңіп, өмірін алға сүйрейді. Ал қайғыға берілген жан ішкі күйігімен әлсіреп, өзіне де, айналасына да ауырлық түсіреді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы қыран — биіктік, еркіндік, батылдық пен қайсарлықтың бейнесі. Ол адамның рухын, намысын, төзімін танытады. Жылан — жасырын қауіп, у, іштен кеміретін мұңның символы. Өзекті жағып өртейтін деген тіркес қайғының адамның жан дүниесін қатты күйзелтіп, жүрегін ауыртатынын бейнелейді. Осы қарама-қарсы образдар арқылы мақал өмірдегі жақсы қасиет пен ауыр сезімнің күресін анық көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал қазір де өз мәнін жойған жоқ. Мысалы, адам жұмысынан айырылып, не оқуда қиындыққа тап болса, қайғыға беріліп кетпей, сабыр сақтап, жаңа мүмкіндік іздеуі керек. Сонда қайрат оны алға жетелейді, ал бос мұңға салыну тек күшті кемітеді.
Qaıǵyǵa tizgin bermeıtin.
Qaıǵy deıtin jylan bar,
Ózekti jaǵyp órteıtin.