Ер-азамат белгісі:
түзде - мырза, үйде - құл.

Негізгі мағынасы

Ер азаматтың белгісі екі жерде көрінеді: түзде, яғни ел ішінде, жолда, жиында ол мырза — жомарт, кеңпейіл, сыйлы; ал үйде құл — отбасына қызмет етуден арланбайтын, жұмыстан қашпайтын, ауыр шаруаны өзі көтеретін кісі. Мақал жігіттің жомарттығы мен кішіпейілдігін қатар талап етеді. Сырттағы абыройы үйдегі еңбегімен бекиді: үйде бос жатып, сыртта ғана ширақ болу ерге жараспайды. Кейбір кісілер оны «сыртта мырза, үйде әйеліне бағынышты» деп әзілмен де оқиды, бірақ негізгі мәні — еңбекқорлық пен қамқорлық.

Образдар мен теңеулер

«Түз» — үйдің сырты, ашық дала, ел-жұрт, жол; «үй» — отбасы, ошақ басы. Мақал осы екі кеңістікті қарама-қарсы қояды. «Мырза» — бұрынғы қоғамда дәулетті, жомарт, сыйлы адам; «құл» — өзгеге қызмет ететін, ауыр жұмысты атқаратын адам. Әдетте бұл екеуі бір адамда болмайтын екі шеткі жағдай, бірақ мақал оларды бір азаматтың бойына сыйғызады. Осы күтпеген қосу тыңдаушыны ойландырады: шын ер қай жерде жомарт болу керек, қай жерде еңбекке иілу керек екенін біледі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды үлкендер жас жігіттерге, күйеу балаға, болашақ отағасына ақыл ретінде айтады. Кейде әйелдер де үйде көмектеспейтін күйеуге әзілмен еске салады. Үні — өсиет, әзіл аралас ескерту. «Құл» сөзін тура түсініп, ерді үйде басынуға, кемсітуге негіз ету мақалға жат. Мысалы: «Қонақты құрметтеп күтесің, бірақ қонақ кеткен соң ыдыс жууға да жарап тұрсың — түзде мырза, үйде құл деген осы».

Қолданылу жағдаяттары

— Тойда қонақтарға жомарттық танытқан жігіт ертеңіне таңертең үйге келіп, отынды жарып, суды өзі тасиды.
— Жас күйеу бала қайын жұртына барғанда, енесі оның ас үйде табақ жуысып жүргенін көріп, «ер-азаматтың белгісі» деп сүйсінеді.
— Шопан ауылға келген қонақтарға қой сойып береді, ал үйде науқас әйелінің орнына кірді өзі жуады.