Үлкен десең, түйеге жүгін,
Сақалды десең, текеге жүгін.
Ақыл іздесең, адамға жүгін.

Негізгі мағынасы

Мақал үш нәрсені салыстырады. Тек үлкендікті сыйласаң, түйеге бас ию керек, ол бәрінен ірі. Тек сақалды сыйласаң, текеге бас ию керек, оның да сақалы бар. Ал ақыл іздесең, адамға жүгін, яғни ақылы бар кісіге бар. Мақалдың өткірлігі осында: тұрпаттың үлкендігі де, сақалдың өзі де ақылдың белгісі емес. Кісіні жасына, сыртқы белгісіне қарап емес, ақылына қарап құрметтеген жөн. Сөзде үлкенді сыйлаудан бас тарту жоқ, тек құрметтің шын негізі ақыл екені айтылады.

Образдар мен теңеулер

Түйе — үй жануарларының ең ірісі, ал теке — сақалды ешкі еркегі. Екеуі де қазаққа таныс, күнделікті көрінетін мал, сондықтан салыстыру күлкілі әрі түсінікті. Сақал қазақта жас пен тәжірибенің, ақсақалдықтың белгісі, бірақ текенің де сақалы барын еске салу — ақылсыз үлкенге жасалған жұмсақ әжуа. «Жүгіну» — бас ию, құрметпен барып, ақыл сұрау. Үш жол да осы етістікпен аяқталып, қайталау арқылы ойды бекітеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды біреу тек жасын, атағын не сыртқы бейнесін алға тартып, ақылсыз сөз айтқанда әжуа ретінде айтады. Кейде жастарға кімнен ақыл сұрау керегін үйреткенде, кеңес түрінде қолданылады. Сыйлы ақсақалдың бетіне айту дөрекі, мақал көбіне жанама, жалпы ой ретінде айтылады. Мысалы: «Жасы үлкен деп оның айтқанын істей берме. Ақыл іздесең, адамға жүгін».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда шатақ шығарған бір кісінің «мен үлкенмін» дегеніне басқа ақсақал осы мақалмен жауап береді.
— Қой бағып жүрген немересіне атасы отардағы текенің сақалын көрсетіп, сақалдың ақыл еместігін күліп айтады.
— Шахмат үйірмесінде жасы кіші бала үлкендерді ұтқанда, бапкер оның ойлау қабілетін мақтайды.