Қарағай бойы қар жауса,
Жұтамайды сауысқан.
Қанды қалпақ кисе де,
Қиыспайды туысқан.

Негізгі мағынасы

Қарағайдың бойындай қалың қар жауса да, сауысқан жұтамайды, аштан өлмей, қыстан аман шығады. Туысқандар да басына қанды қалпақ кигендей қатты төбелессе де, бір-бірін қимайды, біржола ажырап кетпейді. Мақал туыстық байланыстың төзімділігін сауысқанның қыстағы өміршеңдігімен салыстырады. Туыстар арасында ауыр араздық, тіпті жанжал болуы мүмкін, бірақ қан байланысы оларды қайта жақындастырады. Ұрыс-керіс өтеді, туыстық қалады деген ой айтылады.

Образдар мен теңеулер

Сауысқан — даланың қыстап қалатын құсы, ол адам қонысына жақын жүріп, қоқыстан, өлекседен, тастанды тамақтан қорек тауып, қатты қыста да аман қалады. Жұт — қардың қалыңдығынан, мұздың қатуынан малдың аштан қырылуы; «жұтамайды» дегені — жұтқа ұшырамайды. Қарағай бойы қар — асыра айтылған апат. Қанды қалпақ — басы жарылып, қалпағы қанға боялғанша төбелесу. Төрт жол екі жұпқа бөлінеді: «сауысқан» мен «туысқан» ұйқасы табиғат көрінісін адам тағдырымен байланыстырады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Ағайын арасында қатты жанжал болғанда, бірақ үлкендер олардың ақыры табысатынына сенгенде айтылады. Кейде араздасқан туыстарды татуластыру үшін қолданылады: қанша ұрыссаңдар да, туыссыңдар деген мағынада. Сарыны — басу, сенім, кейде жеңіл кекесін. Шынымен зорлық-зомбылық болған жағдайда оны жеңіл көрсету үшін айту орынсыз. Мысалы, атасы ренжіскен немерелеріне: «Қанды қалпақ кисе де, қиыспайды туысқан, ертең-ақ табысасыңдар», — дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдағы екі ағайынды жер дауынан кейін бір жыл сөйлеспей жүрді, бірақ әкелерінің асында бір-біріне қол ұшын берді; ақсақал мақалды еске алды.
— Боранды қыста қора маңында жем іздеп жүрген сауысқанды көрген атасы немересіне мақалды айтып, туыстықтың беріктігін түсіндірді.