Адал адамның аты арып, тоны тозбас.
«Адал адамның аты арып, тоны тозбас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Адал еңбекпен күн көрген кісінің аты арымайды, тоны тозбайды, яғни ол жоқшылыққа ұшырап, мұқтаждықта қалмайды. Мақал адалдық пен берекенің байланысын айтады: адал табыс аз болса да берекелі, оны ел сыйлап, жақсылықпен қайтарады. Ат пен тон — көшпелі кісінің ең басты мүлкі; олар жақсы болса, ер азамат жұрт алдында ұятқа қалмайды. Мақал адалдықты жай ғана мінез емес, тұрмыстың да тірегі деп көрсетеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы ат — мінетін жылқы, есім емес. Арып-ашу — малдың жүдеп, етінен айырылуы; жақсы күтілмеген ат қыстан арып шығады. Тон — қой терісінен тігілген жылы киім, қыстың басты киімі; ол тозса, адам суыққа қалады. Ат пен тон ер адамның абыройы да саналған: жүдеу атпен, тесік тонмен жүру кедейліктің белгісі болған. Екі бейне бір сөйлемге тығыз сыйған, «арып» пен «тозбас» бірін-бірі толықтырып, жоқшылықтың толық суретін береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды адал еңбекке шақырғанда, біреу жеңіл, арам табысқа қызыққанда айтады. Сондай-ақ кедей болса да адал жүрген кісіні қолдап, оның болашағына сендіру үшін қолданылады. Интонациясы — сенім мен ақыл. Мысалы: «Аз болса да адал тап. Адал адамның аты арып, тоны тозбас, қарызсыз ұйықтайсың».
Қолданылу жағдаяттары
— Базарда таразыны дұрыс тартатын сатушыға тұрақты сатып алушылар көбейгенде, көршісі осы мақалды айтады.
— Ауылда шопанның ұлы досының ұрлыққа шақыруынан бас тартады, атасы оны осы сөзбен мақтайды.
— Ас үйде әже немерелеріне өз әкесінің жоқшылық жылдары да адал жүріп, отбасын асырағанын айтып береді.