«Адам жылап туады, Жылап өледі.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Нәресте дүниеге келгенде жылап туады, ал адам дүниеден өткенде оның артында туыстары жылап қалады, кейде өзі де соңғы сәтте көзіне жас алады. Мақал адам өмірінің басы мен соңын көз жасымен байлап, тіршіліктің оңай емес екенін, қуаныштың қасында қайғы да жүретінін айтады. Бір жағынан ол адамның әлсіздігін, тағдыр алдындағы дәрменсіздігін еске салады, екінші жағынан, басы мен аяғы осындай қысқа өмірді бос өткізбеуге, бар күнді бағалауға ой салады.
Образдар мен теңеулер
Мақал екі жолдан тұрады, екеуі де «жылап» деген бір сөзбен басталып, «туады» мен «өледі» деген қарама-қарсы етістікпен аяқталады. Осы қайталау өмірді екі шеті бірдей тұйықталған шеңбердей көрсетеді. Нәрестенің алғашқы жылауы — тіршіліктің белгісі: босанған әйелдің қасындағылар баланың дауысын естігенде ғана жеңілдеп қалады. Ал өлім кезіндегі жылау — жоқтау, қоштасу. Бір әрекет екі түрлі мәнге ие болады: басында — өмірге келу, соңында — кету. Шілдехана мен жоқтау — қазақ тұрмысындағы осы екі сәттің рәсімдері.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал көбіне ауыр сәтте айтылады: қаза болған үйде, көңіл айтқанда, не өмір туралы салмақты әңгімеде. Үні — мұңды, ойлы, сабырға шақыратын. Кейде қиыншылыққа ренжіген жасқа үлкен кісі өмірдің оңай болмайтыны бұрыннан белгілі деп жұбату үшін айтады. Той-думанда, қуанышты сәтте айту орынсыз. Мысалы: «Адам жылап туады, жылап өледі, балам, арасындағы күндерді жақсылықпен өткізуге тырыс».
Қолданылу жағдаяттары
— Перзентхананың есігі алдында немересінің дауысын естіген ата әжеге: «Адам жылап туады, жылап өледі, ортасы қуаныш болсын», — дейді.
— Ауылда қаралы үйге келген ақсақал жоқтау айтып отырған әйелдерді жұбатып, өмірдің басы да, соңы да көз жасы екенін ақырын айтады.
— Ауруханада ауыр операциядан кейін есін жиған қарт жылап отырған қызына жымиып, өмірдің ортасын күліп өткізу керек екенін айтады.
Jylap óledi.