Адал дос жаныңды сақтайды,
Аяр дос малыңды сақтайды.

Негізгі мағынасы

Адал дос сенің өзіңе, жаныңа қамқор: қиын сәтте қорғайды, ақыл береді, өміріңді қатерден сақтайды. Аяр, яғни қу, айлакер дос тек малыңа, байлығыңа қарайды: оның қамқорлығы дүниеден аспайды, ал көзі сол малда болуы да мүмкін. Мақал досты оның неге жақын екенімен тануға үйретеді: біреу саған, біреу дүниеңе жақын. Байлық кеткенде аяр дос та кетеді, ал адал дос қалады. Кейде мақал жұмсағырақ та оқылады: айлакер дос малыңды сақтауға жарар, бірақ жаныңды сақтай алмайды.

Образдар мен теңеулер

Мақалда екі дос, екі сын есім, екі қамқорлық қатар қойылған: адал — аяр, жан — мал. «Аяр» — қу, айлакер, екіжүзді деген көне сөз, бүгін сирек қолданылады. Жан мен мал — қазақ ұғымында ең қымбат екі нәрсе, бірақ «Малым — жанымның садағасы» деген сөзге қарағанда, жан малдан әлдеқайда жоғары. Сондықтан адал дос жоғарыны, аяр дос төменгісін ғана «сақтайды». «Сақтайды» етістігі екі жолда да қайталанып, шендестіруді күшейтеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды дос таңдауда сақтыққа шақырғанда айтады: қасыңдағы әрбір адам саған жаны ашып жүр ме, әлде байлығыңа ма — ажырата біл. Көбіне жастарды бай, бірақ ниеті белгісіз таныстан сақтандыру үшін ескерту ретінде айтылады. Біреуді ашық «аяр» деп айыптау үшін айту қатты тиеді. Мысалы: «Ақшаң көбейгелі қасыңа жиналғандарға сақ бол. Адал дос жаныңды сақтайды, аяр дос малыңды сақтайды».

Қолданылу жағдаяттары

— Кәсібі өрге басқан жігіттің маңына жаңа достар жинала бастағанда, әкесі оны оңаша шақырып, мақалды айтады.
— Ауырып қалған шалдың қасынан бала кезгі досы табылғанда, ақсақалдар мақалды айтып, оның адалдығына тәнті болады.