Құдайдың бергені қолдануға жақсы,
Достың бергені мақтануға жақсы.

Негізгі мағынасы

Құдай берген ырыс — мал, дүние, несібе — күнделікті тұтынуға, пайдалануға арналған. Ал досың берген сый басқаша: оның бағасы құнында емес, ықыласында. Досыңның сыйын адам мақтанышпен көрсетеді, «мұны маған досым берді» деп айтады, өйткені ол сенің сыйлы, жақсы көрілген адам екеніңнің белгісі. Мақал досқа берілген сыйдың рухани мәнін айтады: зат қарапайым болса да, ол жүректен берілген. Сондай сыйды алған адам оны кәдімгі заттай жұмсап жібермей, қадірлеп сақтайды.

Образдар мен теңеулер

Мақалда екі беруші — Құдай мен дос — және екі мақсат — қолдану мен мақтану — қатар қойылған. Қазақ дүниетанымында бар ырыс Жаратқаннан, ол адамның несібесі, сондықтан оны күнделікті тұтынады. Дос берген сый — адам мен адамның арасындағы ілтипат, оны көпке көрсету достықтың өзін мақтан ету болып шығады. «Қолдануға» мен «мақтануға» сөздерінің дыбысталуы жақын, ұйқас тудырады. Мұнда «мақтану» жаман мағынада емес, «қуанып, көпке айту» деген жылы мағынада.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды досынан сыйлық алған адам оны жұртқа көрсетіп, қуанышын бөліскенде айтады. Сондай-ақ сыйдың арзан-қымбатына қарап сын айтқан кісіге жауап ретінде келтіріледі: дос сыйының құны — ықыласы. Үні қуанышты, алғысқа толы. Мысалы, досы алыстан әкелген қарапайым кесені қонақтарға көрсетіп отырған әйел: «Құдайдың бергені қолдануға жақсы, достың бергені мақтануға жақсы», — дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Тойда ақсақал досы сыйға тартқан шапанын киіп келіп, жұртқа көрсетіп, мақалды айтады.
— Сыныптасы өз қолымен жасаған кітап белгісін бәріне көрсетіп жүрген балаға мұғалім жымиып, мақалды айтады.