Білімді әр нәрсенің байыбын айтады,
Білімсіз біреудің айыбын айтады.

Негізгі мағынасы

Білімді адамның әңгімесі істің, құбылыстың мәніне, себебіне арналады: ол нәрсенің байыбына барып, түсіндіреді. Білімсіз адамның айтары аз, сондықтан әңгімесі өзгенің кемшілігіне, өсекке ауады. Мақал адамның сөзіне қарап оның ішкі мазмұнын тануға болатынын айтады: ойы бай адам ғайбат айтуға уақыт таппайды, ал ойы таяз кісі жұрттың мінін теруді әдетке айналдырады. Бұл — өсекті сынайтын да мақал.

Образдар мен теңеулер

Байыб — бір нәрсенің түп-төркіні, мән-жайы; «байыбына бару» — терең түсіну. Айып — кемшілік, кінә. Екі сөз ұйқасып тұр, бір-ақ дыбыспен ерекшеленеді, бірақ біреуі білімге бастайды, екіншісі ғайбатқа. Мақалдың екі жолы айна секілді құрылған: «білімді — білімсіз», «әр нәрсенің — біреудің», «байыбын — айыбын». Әр нәрсе мен біреу де қарсы қойылған: бірі бүкіл әлемге қарайды, екіншісі көршінің ісіне үңіледі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Біреу өсек айта бастағанда, оны тоқтату үшін немесе әңгімені пайдалы арнаға бұру үшін айтылады. Сондай-ақ ойы терең, әңгімесі мағыналы адамды мақтағанда жарасады. Үні — ескерту, кейде жеңіл мысқыл. Нақты бір адамға қарап «сен білімсізсің» дегендей айту дөрекі естіледі, сондықтан көбіне жалпы ой ретінде қолданылады. Мысал: «Көршіні сөге бергенше, оқыған кітабыңның байыбын айтсаңшы».

Қолданылу жағдаяттары

— Ас үйде келіндер біреудің киімін талқылап отырғанда, ене әңгімені бұрып, мақалдың екі жолын айтады.
— Ауылдағы шайханада бір кісі көршісін сынай береді, ал мұғалім ағай жаңбырдың неге аз жауғанын түсіндіріп отырады; шайханашы мақалды күлімсіреп еске салады.