Тіл, сөз туралы 657
Тіл туралы қазақ мақал-мәтелдері сөздің құдіретін, шешендік пен мәдениетті дәріптейді.
657
Мақал-мәтел
166.3K
Қаралым
253
Орташа
Сұрыптау:
Әр жердің өлшемі бар,
Әр сөздің мөлшері бар.
Әр сөздің мөлшері бар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал әр нәрсенің өз реті, шегі, орынды орны бар екенін айтады. «Әр жердің өлшемі бар» дегені —...
Ауызына сөз тұрмастың,
Бір жерде өзі тұрмас.
Бір жерде өзі тұрмас.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал аузына ие болмай, орынсыз сөйлей беретін, сөзіне тоқтамайтын адам тұрақсыз келеді дегенд...
Ас атасы - нан,
Сөз атасы - абыз.
Сөз атасы - абыз.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал екі үлкен құндылықты қатар қояды: ас пен сөз. «Ас атасы - нан» дегені — нанның тіршілікте...
Бастың тазы жастықты былғар,
Тіл қотыры рулы елді былғар.
Тіл қотыры рулы елді былғар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің құдіреті мен тілдің жауапкершілігін ескертеді. Тілмен айтылған орынсыз, ащы, былға...
Сөзшеңді үндемеген жеңеді.
**Негізгі мағынасы** «Сөзшеңді үндемеген жеңеді» деген мақал көп сөйлеп, артық сөзге әуес адамның кейде ұтылатынын меңз...
Алысты жақындатар - ат,
Жақынды алыстатар - жат.
Жақынды алыстатар - жат.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал екі түрлі күшті салыстырып айтады. «Алысты жақындатар – ат» дегені – ат ертеде адамға қаш...
Тіл - қақпа баққан ашулы арыстан.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал тілдің өте қуатты, әрі қауіпті құрал екенін білдіреді. Адамның айтқан сөзі орынды болса...
Пайдасыз сөзге елікпе,
Пайдалы сөзден зерікпе.
Пайдалы сөзден зерікпе.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адамды сөздің салмағын ажырата білуге шақырады. Тура мағынасында, пайдасыз, бос сөзге ерм...
Ботаның көзіндей, шешеннің сөзіндей.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал бір нәрсенің өте сирек, өте көркем әрі бағалы екенін білдіреді. Тура мағынасында ботаның...
Түстік жерге өтірік айтсаң,
Кешке ізіңмен барады.
Кешке ізіңмен барады.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал өтіріктің ұзақ жасырынбайтынын, айтқан жалған сөзіңнің ақыры өзіңе қайта тиетінін білдір...
Біреудің ат көтермес бөзі бар,
Біреудің ат көтермес сөзі бар.
Біреудің ат көтермес сөзі бар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөз бен істің салмағын салыстырып тұр. Тура мағынасында «ат көтермес бөз» — өте ауыр, қал...
Тілі бірді тілек,
Тілі басқаны жүрек қосады.
Тілі басқаны жүрек қосады.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — тілі, сөзі бір адамды тілек пен ниет жақындастырады, ал тілі бөлек, ұс...
Ақылды аузын жауып, ділін ашар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал ақылды адам көп сөйлемей, сөзін орнымен ұстайтынын білдіреді. Тура мағынасында — аузы жаб...
Екі рас бір өтірікке желім болады,
Екі өтірік бір расқа ірің болады.
Екі өтірік бір расқа ірің болады.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал шындық пен өтіріктің арақатынасын өте терең жеткізеді. Тура мағынасында екі ақиқат сөз бі...
Сөздің соңы басталуынан белгілі.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің аяқталуы оның басынан-ақ аңғарылатынын білдіреді. Яғни адам сөйлей бастағандағы ой...
Ең көп оқылған
Таң атпайын десе, Күн қоймайды,
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — таңның атуы мен күннің шығуы адамның қалауына емес, табиғат заңына бағ...
Сөздің көркі — мақал,
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің сәні мен ойдың мәні қысқа, ұтқыр айтылған мақал-мәтелде екенін көрсетеді. Яғни, жа...
Сөз атасы - құлақ,
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал әр нәрсенің бастау-бұлағы, түп негізі болатынын айтады. Сөздің бастауында — тыңдай білу,...
Адамнан адамның несі артық?
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адам мен малдың қадірін салыстырып, ең үлкен артықшылықтың аз ғана нәрседе емес, мәнді сө...
Су анасы - бұлақ,
Сөз анасы - құлақ.
Сөз анасы - құлақ.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, бұлақ — судың бастауы, ал құлақ — сөздің бастауын, яғни тыңдауд...
«Тіл туралы» мақал-мәтелдер – қазақ даналығының өзегі. Бұл топтама сөздің салмағын, ойды дәл жеткізудің маңызын, әдепті сөйлеу мен шешендіктің қадірін айқын көрсетеді. Тіл – тек қарым-қатынас құралы емес, ол ұлттың рухы мен тәрбиесінің айнасы екенін еске салады.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.