Тіл, сөз туралы 654
Тіл туралы қазақ мақал-мәтелдері сөздің құдіретін, шешендік пен мәдениетті дәріптейді.
654
Мақал-мәтел
222.7K
Қаралым
340
Орташа
Сұрыптау:
Бай ауызында семіз сөз.
Негізгі мағынасы «Бай ауызында семіз сөз» деген мақал бай адам сөйлегенде сөзі де ірі, салмақты, кесек болып келеді…
Алушыдан қалмайды,
Айтушыдан қалады.
Айтушыдан қалады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бір нәрсені алған адам оны өзімен бірге алып кетеді, ал айтылған сөз…
Тіл сырласар,
Өсек сыбырласар.
Өсек сыбырласар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тілдің екі түрлі қызметін салыстырады. Жақсы сөз, шынайы әңгіме адамды сырласуға, ой…
Күніне мың сөйлеген адам өледі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді орынсыз көп айту адамға зиян екенін ескертеді. Тура мағынасында, «мың сөйлеген» — өте…
Қисық отырсаң да, түзу сөйле.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның сөзіне адал, шыншыл болуын талап етеді. Тіпті өзіңнің хал-жағдайың, тұрқың…
Оң сөз өзен тоқтатар.
Негізгі мағынасы «Оң сөз өзен тоқтатар» деген мақал жақсы, орынды, жылы сөздің күші өте зор екенін білдіреді. Тура…
Ұстара тырнайды, өткір сөз турайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің күшін салыстырып тұр. Ұстара денені тырнағандай, өткір сөз де адамның көңіліне тиіп…
Жаманның тілі ащы.
Негізгі мағынасы Жаман адамның сөзі көбіне қатты, дөрекі, кекесінді келеді. Мұнда тура мағынада «ащы тіл» — адамның…
Саралап тарап сақалды,
Көрілер айтар мақалды.
Көрілер айтар мақалды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді жай айта салмай, ой елегінен өткізіп, сұрыптап сөйлеу керегін білдіреді. «Саралап…
Қиыстырып қаласаң, отың жанар,
Қиыстырып айтсаң, халқың нанар.
Қиыстырып айтсаң, халқың нанар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді орнымен, дәлелмен, ретімен айту керегін меңзейді. Бір істі дұрыс ұйымдастырсаң, нәтиже…
Тілмен бидай қуырады.
Негізгі мағынасы «Тілмен бидай қуырады» деген мақал сөздің күші мен шешендіктің әсерін айтады. Тура мағынада тілмен дән…
Көңілде жатқан кіріңді
Оттай ыстық сөз шаяр.
Оттай ыстық сөз шаяр.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам көңілінде жиналған ренішті, өкпе-назды, ауыр ойды жылы сөз ғана сейілте алатынын…
Жаманның берген асынан
Жақсының айтқан сөзі артық.
Жақсының айтқан сөзі артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жақсы адамның шын жүректен айтқан жылы сөзі жаман адамның берген асына қарағанда әлдеқайда…
Тамақ тәнді семіртеді,
Сөз жанды семіртеді.
Сөз жанды семіртеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның екі түрлі қорегін салыстырады: тамақ денені өсіріп, күш береді, ал сөз жанды…
Адамның жүзіне бақпа, сөзіне бақ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды сыртқы көрінісіне қарап емес, айтқан сөзі мен ішкі ниетіне қарап бағалау керек екенін…
Төрешіден қалмайды,
Айтушыдан қалады.
Айтушыдан қалады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір іске төреші, куә не бағалаушы қалай үкім айтса, соған ілескен сөз…
Жаман «ит» десең арланады,
«қасқыр» десең жалданады.
«қасқыр» десең жалданады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның намысына тиетін ауыр сөздің әсерін көрсетеді. Тура мағынасында біреуді «ит» десең…
Жүгіріп айтқан сөздің мәні жоқ.
Жүгіріп жүріп жеген тағамның дәмі жоқ.
Жүгіріп жүріп жеген тағамның дәмі жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал асығыстықтың зиянын айтады. Адам сөзді де, істі де байыппен, ойланып айтуы керек. Шұғыл…
Сөзге құлықсыздың көңілі тұрақсыз.
Негізгі мағынасы Сөзге құлықсыз адам ақылдасуға, тыңдауға, ой бөлісуге зауқы жоқ кісі дегенді білдіреді. Мұндай адамның…
Шабына түртіп, шамына тиеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал біреудің намысына, ашуына тиетін сөзді не қылықты айтып тұр. Тура мағынасында «шабына түрту»…
Жатқа сыр айтпа, өзің өтірік айтпа.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға екі түрлі ескерту жасайды: біріншісі — сырыңды, ішкі ойыңды кез келген жат адамға…
Жолдасын жамандаған жолдассыз қалады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: өз жанындағы жолдасын жамандап, қадірін түсірген адам ақырында жалғыз…
Жыртық үйді жел табар,
Өтірік сөзді шын табар.
Өтірік сөзді шын табар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жыртығы бар үйге жел кіріп, оның олқы тұсы бірден байқалады; сол сияқты…
Сөзді сөзбен ұста,
Қашағанды құрықпен ұста.
Қашағанды құрықпен ұста.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзге сөзбен, ойға оймен жауап беру керек дегенді білдіреді. Адамды бірден күшпен емес…
Айқай әділдіктің белгісі емес.
Негізгі мағынасы Айқайлап сөйлеу әділдікке жетелемейді, керісінше ақиқаттың салмағын төмендетуі мүмкін. Мақалдың тура…
Алтын тісті ауыздан,
Аса жаман сөз шығар.
Жаннан безген жауыздан,
Жазығы жоқ көз шығар.
Аса жаман сөз шығар.
Жаннан безген жауыздан,
Жазығы жоқ көз шығар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің құдіреті мен адамның ішкі мінезін салыстырады. Тілі әдемі, аузы алтындай көрінген…
Екі өтірік бір антпен тең.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өтіріктің салмағы ауыр екенін ескертеді. Адам бір рет өтірік айтса, оған сенім әлсірейді, ал…
Сынасуға жараған сыйласуға да жарайды.
Негізгі мағынасы Сынасуға жараған адам сыйласуға да жарайды деген сөз. Яғни біреумен қалжыңдасуға, әзіл айтып, мінін…
Даурықпа сөз - дабыра мінез.
Негізгі мағынасы «Даурықпа сөз - дабыра мінез» деген мақал босқа көп сөйлеу, орынсыз айқай-шу, өзіне назар аудартуға…
Жаққанда түтін шалынады,
Айтқанда сыр алынады.
Айтқанда сыр алынады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды сөзінен тануға болатынын білдіреді. От жаққанда түтіннің шыққаны сияқты, адам…
Аузынан мәйегі түскен.
Негізгі мағынасы «Аузынан мәйегі түскен» деген тіркес сөзі өте жұғымды, мазмұны терең, айтқаны өтімді адамға қатысты…
Арадан қорықпа, жаладан қорық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға сыртқы қауіптен гөрі, іштен шыққан жаман сөздің, орынсыз жала мен өсектің қауіпті…
Әзілде кек жоқ, өсекте шек жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әзілдің жөні бар, ал өсектің соңы жоқ екенін білдіреді. Тура мағынасында: қалжыңда біреуге…
Керең кемітсе де, семіртсе де күледі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның сыртқы сөзіне, мінезіне, не үшін айтылғанына қарамай, өз жолынан айнымайтын, кейде…
Көзіне мақтаған - көлгірдің сөзі.
Сыртынан мақтаған - көңілдің сөзі.
Сыртынан мақтаған - көңілдің сөзі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал екі түрлі мақтаудың айырмасын көрсетеді. Біріншісі — адамның көзіне қарап тұрып, артық…
Байлаусыз шешен берекесіз сөз айтады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің де, шешендіктің де өз тәртібі мен байлауы болу керек дегенді білдіреді. Тура мағынада…
Көп ауыз сөйлесе,
Бір ауыз жым болады.
Бір ауыз жым болады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал көп адамның бірден сөйлеп, әркім өз сөзін үстем қойса, ортақ ой шашырап, нақты шешім…
Көп талқысы - аққан сел.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: көп адамның талқысы, сөз қууы судай ағып, тоқтаусыз селдей тасиды. Астарлы…
Алғал сөйлеп былғама,
Адал туған ағаны.
Адал туған ағаны.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның сөз мәдениетін сақтауға, туыстың қадірін төмендетпеуге үндейді. Тура мағынасында…
Өтірікшінің сөзіне нанба, қисынына нан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өтірік айтатын адамның сөзіне сенбе, оның айтқан уәжіне де алданып қалма дегенді білдіреді…
Ең көп оқылған
Сөздің көркі — мақал,
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің сәні мен ойдың мәні қысқа, ұтқыр айтылған мақал-мәтелде екенін көрсетеді. Яғни, жақсы…
Өнер алды - қызыл тіл.
Негізгі мағынасы «Өнер алды – қызыл тіл» деген мақал сөз өнерінің, шешен сөйлеудің, ойды анық әрі әсерлі жеткізудің ең…
Таң атпайын десе, Күн қоймайды,
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — таңның атуы мен күннің шығуы адамның қалауына емес, табиғат заңына…
Адамнан адамның несі артық?
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам мен малдың қадірін салыстырып, ең үлкен артықшылықтың аз ғана нәрседе емес, мәнді сөз…
Сөз атасы - құлақ,
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр нәрсенің бастау-бұлағы, түп негізі болатынын айтады. Сөздің бастауында — тыңдай білу…
«Тіл туралы» мақал-мәтелдер – қазақ даналығының өзегі. Бұл топтама сөздің салмағын, ойды дәл жеткізудің маңызын, әдепті сөйлеу мен шешендіктің қадірін айқын көрсетеді. Тіл – тек қарым-қатынас құралы емес, ол ұлттың рухы мен тәрбиесінің айнасы екенін еске салады.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.