Жүк ауса жазыдан,
Той төрелігі - қазыдан.

Негізгі мағынасы

Түйедегі жүк ауса, оның себебін жазыдан, яғни жүк астына қойылатын жабдықтан іздейді; тойдағы төрелік, яғни таластың шешімі қазыдан, төрешіден күтіледі. Әр істің өз жауаптысы бар: жүктің тепе-теңдігіне жазы жауап береді, тойдағы тәртіп пен әділ бөліске — төреші. Мақал кінәні де, шешімді де сол істі басқаратын адамнан, істің тиесілі бөлігінен іздеуге үйретеді. Қазы сөзі ас мәзіріндегі қазымен де үндесіп, мақалға ойнақылық береді.

Образдар мен теңеулер

Жазы — түйенің өркеші маңына, жүк астына салынатын жабдық; ол жүкті тең ұстап, түйенің арқасын жауыр қылмайды. Жазы дұрыс салынбаса, жүк бір жаққа ауып, көш тоқтайды. Қазы — бұрын дін заңымен дау шешкен төреші; ел ішінде талас туса, оның сөзі түпкілікті саналған. Жазы мен қазы ұйқасып, көш пен той — көшпелі өмірдің екі суретін қатар қояды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды бір істің жауапкершілігі кімде екенін анықтағанда айтады: кінәні орынсыз адамға артпа, ісін басқарған кісіден сұра деп. Бүгін сирек айтылатын, көне сөздері бар мақал, оны түсіндіріп айтқан жөн. Мысалы, тойда бір нәрсе шатасқанда: «Жүк ауса жазыдан, той төрелігі қазыдан — асабадан сұрайық».

Қолданылу жағдаяттары

— Көшіп бара жатқан шаруаның тіркемесіндегі жүк ауып кеткенде, қарт әкесі байлауды тексеріп, «Жүк ауса жазыдан» деп ұлына жүкті дұрыс тартуды үйретеді.
— Той соңында сыйлықтарды кімге беру туралы талас туғанда, ақсақалдар «Той төрелігі — қазыдан» деп, шешімді той иесінің ағасына тапсырады.