Жүйрік шабан болады,
Мойнынан жалы кетсе.
Жігіт кедей болады,
Қолынан малы кетсе.

Негізгі мағынасы

Ең жүйрік ат та мойнындағы жалы қайтып, арықтаса, шабан атқа айналады; ең мықты жігіт те малынан айырылса, кедей болады. Мақал адамның қадірі мен қуаты оның бойындағы қасиетпен қатар сол қасиетті ұстап тұрған тірекке де байланысты екенін айтады. Ат үшін ол — қоң, жігіт үшін — мал, дәулет. Тірегінен айырылған адам бұрынғы атағына қарамай, жұрт қатарынан түсіп қалады. Мақал байлықтың тұрақсыздығын да, оны қадірлеу керегін де аңғартады.

Образдар мен теңеулер

«Жал» — бұл жерде тек мойындағы қыл емес, жылқының желкесіне жиналатын май, қоң. Семіз жылқының жалы толып тұрады, арықтаса «жалы қайтады», «жалы түседі». Сондықтан «мойнынан жалы кетсе» дегені — ат күйден кетіп, әбден арықтаса деген сөз. Жүйрік ат күтімсіз, жемсіз қалса, бәйгеде шабан болатынын жылқышы жақсы біледі. Төрт жолдық мақал екі жұпқа құрылған: жүйрік — шабан, жігіт — кедей, ал «жалы — малы» ұйқасы екі бейнені бір ойға байлайды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Біреу дәулетінен, жұмысынан, қолдаушысынан айырылып, бұрынғы беделінен түскенде, оған жаны ашып айтылады. Үнемшілдікке, бар дүниені шашпауға шақырған кеңес ретінде де келтіріледі. Кедейленген адамды мазақтау үшін айту — орынсыз, мақалдың үні мысқыл емес, өкініш. Мысал: «Ісі тоқтағалы бері ешкім іздемейді оны. Жігіт кедей болады, қолынан малы кетсе дегендей».

Қолданылу жағдаяттары

— Қыстан арық шыққан жүйрігін көрген жылқышы қария күзгі бәйгеге дейін атты жақсылап баптау керегін ұлына айтты.
— Жұтта малынан айырылған көршісіне ауыл азаматтары бас қосып, әрқайсысы бір-бір саулықтан беріп көмектесті.