Жолбарыстың артында тері,
Батырдың артында елі қалады.
«Жолбарыстың артында тері, Батырдың артында елі қалады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жолбарыс өлгенде одан тек терісі қалады, ал батыр өлгенде артында ол қорғап қалған елі, оның аман-есен ұрпағы қалады. Мақал батырдың шын мұрасы атақ, олжа немесе мал емес, ол үшін күрескен халық екенін айтады. Жолбарыс та, батыр да күшті, қаһарлы, бірақ біріншісінің күші өзіне ғана қызмет етеді, екіншісінің күші — көпке. Ел аман тұрғанда батырдың аты да ұмытылмайды.
Образдар мен теңеулер
Жолбарыс — қазақ ұғымында күш пен айбаттың белгісі; ертеде Іле, Сырдария бойындағы қалың қамыста мекендеген. Терісі қымбат олжа саналып, төрді, батыр иығын безендірген. Мақал осы олжаны «тері» деп жай ғана атап, жыртқыштың бар қалдырары сол екенін меңзейді. Батырдың артында қалатыны — ел: тірлікті жалғастыратын, есте сақтайтын, алғыс айтатын тірі халық. Екі жол бірдей құрылып, «тері — елі» деген салыстыру бүкіл ойды көтереді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал ел қорғаған адамдарды еске алу кештерінде, ескерткіш ашқанда, жастарға ерлікті үлгі етіп айтқанда қолданылады. Интонациясы салтанатты, құрметті. Мысалы, соғысқа қатысқан атасын еске алған немере: «Жолбарыстың артында тері, батырдың артында елі қалады. Біз — соның елі», — дейді. Жеке пайдасы үшін ғана еңбек еткен адамға мақтау ретінде айтылса, мағынасы бұрмаланады.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда өрт сөндіруші болып, талай үйді құтқарған кісіні соңғы сапарға шығарып салғанда, ақсақал осы мақалды айтып, оны еске алды.
— Тарих сабағында Райымбек батыр туралы өткеннен кейін мұғалім балаларға мақалды тақтаға жазып, мағынасын ойлануды тапсырды.
Batyrdyń artynda eli qalady.