«Мал тапқан ердің жазығы жоқ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мал тапқан, яғни адал еңбекпен отбасын асырап, шаруасын түзеген ер азаматта кінә жоқ: оны байлығы үшін айыптауға, күндеуге негіз жоқ. Көшпелі қоғамда мал табу ер адамның басты міндеті, оның қабілетінің белгісі саналған. Мақал табыс табуды ұят емес, абыройлы іс деп таниды. Кейде ол кекесінмен де айтылады: байыған адамға жұрт бәрін кешіреді, табысты адамның кемшілігі көзге ілінбейді деген мағынада.
Образдар мен теңеулер
Қазақ үшін «мал» — тек төрт түлік емес, жалпы байлықтың, тіршілік қорының атауы; «мал тапты» — табыс тапты, байыды. «Жазық» — кінә, айып. Мақал билік айтқандай қысқа әрі кесімді: «жазығы жоқ» — ақталды. Мал тапқан ерді ақтаудың өзі оны күндейтін, сыртынан сөз ететін адамдардың болғанын аңғартады. Мақал соларға берілген жауап іспетті.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал еңбегімен табысқа жеткен адамды қорғағанда, оны күндеушілерге жауап ретінде айтылады; кейде әзілмен, кейде кекесінмен. Мысалы, қалада кәсібін жүргізіп, ауылына үй салып берген жігітті біреулер сөз еткенде, нағашысы: «Мал тапқан ердің жазығы жоқ», — дейді. Арам жолмен, ұрлықпен тапқан байлықты ақтау үшін бұл мақалды айтуға болмайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Жылдар бойы қой бағып, отарын көбейткен шаруаның жаңа көлігін көріп, кейбір көршілер күңкілдеді. Ақсақал оларға мақалды айтып, сөзді доғартты.
— Шетелде жұмыс істеп, ата-анасына үй алып берген ұлы туралы туыстар сыртынан сөз қылғанда, анасы мақалды айтып, оны қорғады.