Елге құнды бол да, тірі қал,
Етігіңнің нәлі кеткенше ұмыт болады.
«Елге құнды бол да, тірі қал, Етігіңнің нәлі кеткенше ұмыт болады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Елге құнды болсаң, көзің жұмылса да ел есінде тірі қаласың, ал елге керексіз болсаң, етігіңнің өкшесіндегі нәл тозып түскенше-ақ ұмытыласың. Нәл етікке ұзақ қызмет етеді, бірақ бәрібір бір-екі маусымда тозады, яғни бұл — өте қысқа мерзім. Мақал адамның есте қалуы оның атақ-дәулетімен емес, елге тигізген пайдасымен өлшенетінін айтады. Екі жолдың арасында «құнсыз болсаң» деген ой айтылмай қалған сияқты, бірақ мағынасы қарама-қарсылықтан түсінікті.
Образдар мен теңеулер
Нәл, кейде нағал деп те айтылады, — етіктің өкшесіне қағатын темір тақта, аттың тағасы сияқты. Ол етікті тозудан сақтайды, тасқа тигенде сыңғырлайды. Нәлдің кетуі — етіктің біраз киіліп, ескіргенінің белгісі, яғни аз ғана уақыт. Мақал адамның бүкіл есімі мен өмір ізін етіктің кішкене темірімен салыстырады: керексіз адамның аты осы темірдің тозуынан да тез өшеді. «Тірі қалу» мұнда тәнмен емес, халық жадында қалу мағынасында.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды жастарға өмірдің мәнін, артында із қалдырудың маңызын түсіндіргенде айтады. Ұстаз, ата-ана, ауыл ақсақалы тәрбиелік әңгімеде қолданады. Интонациясы — ойлы, салмақты. Жақында қайтыс болған адамның артынан, оның қадірін кемсітіп айту өте орынсыз. Мысалы: «Атақ-мансап уақытша. Елге құнды бол да, тірі қал, әйтпесе етігіңнің нәлі кеткенше ұмыт боласың».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы кітапхананы жөндеп берген кәсіпкерді жұрт жылдар бойы еске алады. Ақсақал жастарға мақалды айтып, соны үлгі етеді.
— Тарих сабағында мұғалім ел есінде қалған батырлар мен аты ұмытылған тақ иелерінің айырмасын мақалмен түсіндіреді.
— Ас үйде әжесі немересіне ауылға мектеп салдырған атасы туралы әңгімелеп, мақалды айтады.
Etigińniń náli ketkenshe umyt bolady.