От түтінсіз болмас, жігіт мінсіз болмас.
«От түтінсіз болмас, жігіт мінсіз болмас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
От жанған жерде міндетті түрде түтін болады, түтінсіз от болмайды. Сол сияқты жігіт те мүлде мінсіз болмайды: әр адамның бойында азын-аулақ кемшілік, қате, әлсіздік бар. Мақал адамды бір кемшілігі үшін түгел жоққа шығармауға, оның жақсы қасиетін де көруге шақырады. Ол қатесін мойындаған жасты жұбатады да: кемшіліксіз адам жоқ, маңыздысы — оны түзеу. Құда түсуде, күйеу таңдауда мақал «мінсіз күйеу іздеме» деген ақыл ретінде де айтылады.
Образдар мен теңеулер
От — тіршіліктің, жылудың, ошақтың белгісі; киіз үйдің ортасында ошақ жанып, түтіні шаңырақтан шығады. Түтін оттың қасынан қалмайтын, бірақ көзді ашытатын, киізді қарайтатын жағымсыз серігі. Мақал осы тұрмыстық құбылысты жігітке теңейді: от қанша пайдалы болса да түтіні бар, жігіт қанша жақсы болса да міні бар. «Түтінсіз» бен «мінсіз» ұйқасып, «болмас» сөзі екі рет қайталанып, ойды бекітеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал біреудің кемшілігін тым қатаң сынаған адамды тоқтатқанда, не қателескен жігітті ақтап, жұбатқанда айтылады. Үні — кешірімді, сабырлы, кейде әзілді. Ауыр қылмысты, үлкен опасыздықты жеңілдету үшін қолдану орынсыз. Мысалы: «Күйеу балаң кейде ұмытшақ болса да, жүрегі жақсы ғой, от түтінсіз болмас, жігіт мінсіз болмас».
Қолданылу жағдаяттары
— Құдалықта қыздың шешесі күйеу баланың кешігіп келгенін сөз еткенде, ақсақал жымиып осы мақалды айтады.
— Мектеп командасының қақпашысы финалда доп жіберіп алғанда, жаттықтырушы ойыншыларды оны кінәламауға шақырады.
— Базарда етікші сатып алушының шағымын тыңдап, қатесін мойындайды да, етікті қайта тігіп береді; сатып алушы жұмсарып, «жігіт мінсіз болмас» дейді.