«Жігіттің түсін айтпа, ісін айт.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жігіттің өңін, түр-түсін мақтап не сынап отырма, оның атқарған ісін айт. Ажар, бой-сымбат адамның өз еңбегі емес, табиғаттың сыйы, ал іс — оның өз қолы, өз мінезі. Ел жігітті сұлулығына емес, сөзіне беріктігіне, қиын кезде көмекке келуіне, шаруасына қарап бағалайды. Мақал күйеу таңдағанда да еске алынады: көріктілігіне қызықпа, қолынан іс келе ме, соны біл. Әйтсе де бұл сыртқы көріністі мүлде жоққа шығару емес, бағалаудың басты өлшемі істе екенін айту.
Образдар мен теңеулер
«Түс» сөзі бұл жерде түр-түс, өң, келбет мағынасында. Қазақ адамның жүзін «түсі суық», «түсі жылы» деп сипаттайды. Мақал екі сөзді қарама-қарсы қояды: түс пен іс. Екеуі де қысқа, бір буынды, айтуға жеңіл, сондықтан ойға тез қонады. «Айтпа» мен «айт» етістіктері қатар келіп, тыйым мен кеңесті бір сөйлемде береді. Бұл — қазақ мақалдарына тән «мынаны емес, мынаны» деген айқын құрылым.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Біреуді тек сыртқы келбетімен мақтағанда немесе мінегенде, үлкендер осы мақалмен әңгімені іске бұрады. Көбіне ақыл-кеңес не жұмсақ түзету ретінде айтылады. Құдалықта, жігітті жұмысқа алғанда, команда құрамын таңдағанда орынды. Сыртқы түріне байланысты біреуді кемсіткен жерде де қолдануға болады. Мысалы: «Келбеті келісті дейсің, ол жақсы, бірақ жігіттің түсін айтпа, ісін айт: шаруаға қалай?»
Қолданылу жағдаяттары
— Қызына құда түсуге келген жігіт туралы апалары сұлулығын мақтап жатқанда, әжесі оның еңбекқорлығын сұрайды.
— Ауыл командасына жаңа ойыншы алынғанда, бапкер оның бойына емес, алаңдағы ойынына қарап шешім шығарады.
— Мектепте сыныптастары жаңа баланың киімін талқылап отырғанда, мұғалім оның сабақта бәріне көмектескенін еске салады.