Жаман арба жол бұзар,
Жаман адам ел бұзар.

Негізгі мағынасы

Сынық, қисық доңғалақты жаман арба жүрген жерін ойып, жолды бұзады, арты-артынан келе жатқандарға кедергі жасайды. Жаман адам да ел ішінде осындай із қалдырады: дау шығарады, өсек таратады, ағайынды араздастырады, ортақ істі бүлдіреді. Мақалдың түйіні — бір нашар нәрсенің зияны тек өзіне емес, бүкіл айналасына тиеді. Жол — бәріне ортақ, ел — бәріне ортақ, сондықтан бір адамның бұзықтығы көптің берекесін кетіреді.

Образдар мен теңеулер

Арба — дөңгелекті жүк көлігі, қазақ даласында көшті, шөпті, егінді тасуға пайдаланылған. Доңғалағы теңсіз, осі қисық арба жаңбырдан кейін жолды терең ойып, батпаққа айналдырады, сынып жолдың ортасында қалса, басқалардың жолын бөгейді. «Жол» мен «ел» сөздері бір-біріне жақын, жол елді жалғап тұрады. Мақал параллель құрылымда: «жаман арба — жаман адам», «жол бұзар — ел бұзар», екі жол бірдей ырғақпен айтылып, ұйқас береді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Ел ішінде араздық тудырған, ұжымның ынтымағын бұзған адам туралы айтылады. Үні — айыптау, ашулы ескерту. Сондай-ақ жастарға жаман адаммен әріптес болмауды ұғындыру үшін де келеді. Бір рет қателескен адамға айту тым қатал. Мысалы: «Бір кісінің кесірінен бүкіл ауыл екіге бөлінді. Жаман арба жол бұзар, жаман адам ел бұзар деген рас».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауыл жиынында тойға бөлінген қаражат дауы бір кісінің өсегінен шыққаны белгілі болғанда, ақсақал ашулы түрде мақалды айтады.
— Жазғы лагерьде бір баланың тентектігінен бүкіл топ жазаланғанда, тәрбиеші балаларға бір адамның ісі көпке тиетінін түсіндіреді.