Жесең - жеген асың,
Жемесең - жеңсік асың.
«Жесең - жеген асың, Жемесең - жеңсік асың.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Алдыңа тартылған асты жесең, ол жай ғана ішілген, тез ұмытылатын тамаққа айналады; жемесең, сол дәм таңсық күйінде қалып, есіңнен шықпай, құмарың қанбайды. Мақал адам табиғатындағы бір ерекшелікті дәл байқаған: қолға тиген нәрсе тез үйреншікті болады, ал татылмаған дүние арман болып тұра береді. Екінші бір қырынан мұны ұсынылған дәмнен бас тартпа, кейін іздеп жүрерсің деген кеңес ретінде де айтады.
Образдар мен теңеулер
Мақал екі жолдан тұрады, екеуі де бір құрылыммен басталып, «асың» деген сөзбен аяқталады. Шешуші сөз — «жеңсік». Ол таңсық, құмар болған, сирек татылатын дәмді білдіреді. Даладағы күнделікті ас көбіне ет, сүт, көже болған; жеміс, тәтті, алыстан келген дәм таңсық саналған. «Жеген ас» пен «жеңсік ас» қарсы қойылады: біріншісі — өткен, біткен нәрсе; екіншісі — әлі алда тұрған қызық. Ас арқылы адамның жалпы қалауы туралы ой айтылған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне жеңіл әзілмен, қонақ дастарқан басында ұялып отырғанда немесе біреу бір нәрсеге қол созуға именіп жүргенде айтады. Сондай-ақ бір затқа қол жеткізгенде қызығы тез басылатынын байқағанда ойлана айтылады. Ауыр өкінішке, үлкен шешімге қатысты сөзде орынсыз: онда мақалдың жеңілдігі сөзді арзандатады. Мысалы: «Жаңа телефонды алғанша түсіңе кірді, алған соң жай ғана телефон болды ғой — жесең жеген асың».
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда апа жиеніне бауырсақ пен шұжықты ұсынып: «Жеп ал, жемесең жеңсік асың болады, үйге барған соң аңсап жүрерсің», — деді.
— Базардан қымбат қауын алуға батпай тұрған келінге енесі: «Ал да жей сал, жемесең жеңсік асың, күз бойы ойлап жүресің», — деп күлді.
Jemeseń - jeńsik asyń.