Біреудің төсін жесең,
Өзіңнің ұшаңды сайла.
«Біреудің төсін жесең, Өзіңнің ұшаңды сайла.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Біреудің үйінде төс жеген болсаң, өз малыңның ұшасын дайында. Төс пен ұша — дастарқандағы сыйлы мүшелер. Мақал сыйдың, қонақжайлықтың борышын еске салады: біреу сені құрметтеп, жақсы мүше тартса, сен де оны өз үйіңе шақырып, лайықты сый көрсетуге тиіссің. «Сыйға — сый, сыраға — бал» дегендей, бұл мақал алып қана, бермей жүретін адамды сынайды. Сыйласық тек бір жақты болмайды, оның қайтарымы бар.
Образдар мен теңеулер
Төс — малдың кеуде тұсы, оны көбіне күйеу балаға, жас қонаққа тартады. Ұша — жамбас сүйегі мен оған жалғасқан мүше, ол құрметті, жасы үлкен қонақтың ұлы мүшесінің бірі. Мақалда сый мен оның қайтарымы қатар қойылған: төс жеген адам өз үйінде ұша дайындап қоюы керек. «Сайла» сөзі — таңда, әзірле деген мағынада. Осылай дастарқан мүшелерінің ретін жақсы білетін ел сыйласықтың теңдігін малдың мүшесімен өлшеп көрсеткен.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Біреудің қонақжайлығын көп пайдаланып, өзі ешкімді шақырмайтын адамға сын немесе жылы ескерту ретінде айтылады. Үлкендер жастарға қонақ күтудің жөнін үйреткенде де қолданады. Шамасы келмейтін, мұқтаж адамға айту орынсыз. Мысалы: «Құдаларың сені үш рет қонаққа шақырды, енді өзің де шақыр. Біреудің төсін жесең, өзіңнің ұшаңды сайла».
Қолданылу жағдаяттары
— Көршісінің тойында құрмет көрген жігітке анасы келесі айдағы өз отбасылық кешіне оларды бірінші болып шақыруды айтты.
— Ауыл ақсақалы әр үйге қонаққа барып жүріп, өзі ешкімді шақырмайтын жиенін әзілмен түртпектеп, осы мақалды айтты.
Ózińniń ushańdy saıla.