Жерді тамшы, ерді қамшы ширатады.
«Жерді тамшы, ерді қамшы ширатады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жаңбыр тамшысы құрғап, борпылдаған жерді нығыздап, оған жан бітіреді; қамшы тиген ер де шыңдалып, ширай түседі. Мұндағы қамшы — ұрып-соғу емес, өмірдің соққысы, қатаң сын, тәртіп пен талап. Адам қиындық көрмей, біреудің қатты сөзін естімей пісіп-жетілмейді: сынақтан өткен сайын еркі бекіп, ісі шыңдала береді. Екі әрекет бір-біріне ұқсас: тамшы жерге жайлап, қамшы ерге ащы тиеді, бірақ екеуі де ақыры пайдаға шығады. Кейде мақалды тәрбиедегі қаталдықты ақтау үшін айтады, алайда негізгі ой — адамды жеңіл тірлік емес, сын мен қиындық ширататыны.
Образдар мен теңеулер
Ширату сөзі жіп иіруден келген: жүнді ширатқанда жіп бекіп, берік болады. Осы етістік жерге де, ерге де ортақ, сондықтан екеуін бір қатарға қояды. Тамшы — далада ең қымбат нәрсе, шөл жерге түскен жаңбыр топырақты байытып, шөп шығарады. Қамшы — көшпелі қазақтың үнемі қолындағы бұйым, атты жүргізудің, тәртіп орнатудың белгісі. «Тамшы — қамшы» ұйқасы мақалды есте сақтауға жеңіл етеді, ал «жер — ер» қатары адамды табиғатпен салыстырады: жер жаңбырсыз, ер сынсыз құнарсыз.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне жас адамға қиындық не қатаң сын түскенде, оны жұбату не қайрау үшін айтады: «ренжіме, бұл сені шыңдайды» деген мағынада. Аға буын жұмыстағы, спорттағы қатал талапты түсіндіргенде де қолданады. Бала тәрбиесінде қол көтеруді ақтау үшін айту орынсыз: мақалдағы қамшы — бейне. Мысалы, жаттықтырушы шәкіртіне: «Жерді тамшы, ерді қамшы ширатады — бүгінгі ауыр жаттығу ертең жеңіс әкеледі», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда әкесі егістікте күні бойы жұмыс істеп шаршаған ұлына: «Қиналдым деме, жерді тамшы, ерді қамшы ширатады», — деп арқасынан қағады.
— Ұста шәкіртінің қисық соғылған пышағын қайта соқтырады; шәкірт ренжігенде, ұстаның қатаң сыны шеберді шыңдайтынын айтады.
— Әскерден оралған жігіт анасына қатал сержантты еске алып, сол талаптың өзін шыдамды етіп шығарғанын айтады.