Сарман тауда салқын жоқ,
Саналы ерде ұйқы жоқ.

Негізгі мағынасы

Сарман — ел аңызындағы ойнақ, тынышсыз жын. Сарман мекендеген тауда салқын, яғни тыныштық, жайбарақаттық жоқ, онда үнемі бір әбігер. Саналы, ойлы ерде де ұйқы жоқ: ол елдің, отбасының, ісінің қамын ойлап, тыным таппайды. Мақал жауапкершілігі бар адамның көңілі ешқашан алаңсыз болмайтынын айтады. Ақылды адам қауіпті алдын ала сезіп, болашақты ойлап, түнде де тынышталмайды. Мұнда мадақ та, жанашырлық та бар.

Образдар мен теңеулер

Сарман — мифтік жын аты; сөздіктерде ойнақ, тынышсыз рух деп түсіндіріледі. Салқын мұнда тек суық емес, жайбарақаттық, тыныштық мағынасында, «салқынқанды» сөзіндегідей. Мақал «сарман — саналы», «салқын жоқ — ұйқы жоқ» деп дыбыс үндестігіне құрылған: с дыбысы әр жолдың басын ырғақтап тұр. Жын мекендеген таудың әбігері мен саналы ердің ішкі алаңы қатар қойылған: екеуінде де тыным жоқ.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды елінің, отбасының, ісінің қамын ойлап, ұйқысын төрт бөлген адам туралы айтады, көбіне түсіністікпен, жанашырлықпен. Мысалы, ауыл әкімі тасқын кезінде түні бойы бөгетті аралап жүргенде, көршісі: «Сарман тауда салқын жоқ, саналы ерде ұйқы жоқ», — дейді. Бірінші жолдағы «сарман» сөзі бүгін сирек, сондықтан жастарға айтқанда оны түсіндіріп айтқан жөн.

Қолданылу жағдаяттары

— Қозы туатын кезде шопан түні бойы қораны аралап, ұйықтамайды. Жұбайы шай әкеліп, мақалды айтады.
— Емтихан алдында мектеп директоры түні бойы кесте жасап отырады. Күзетші оған жылы сөз айтып, мақалдың екінші жолын қосады.