Тамшы - жерге пайда, талқы - ерге пайда.
«Тамшы - жерге пайда, талқы - ерге пайда.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жаңбыр тамшысы жерге нәр береді, шөпті көктетеді; ер адамға да талқы, яғни көптің алдында сыналу, ісін ортаға салып талқылау, сын есту пайдалы. Талқыға түскен адам өз кемшілігін көріп, оны түзейді, сөзі мен ісі тексеріледі. Мақал сыннан қашпауға үйретеді: біреу сенің ісіңді таразыға салса, ол саған қарсылық емес, өсуге мүмкіндік. Талқы сөзінің екінші мағынасы — ауыр сынақ, азап; осы тұрғыдан оқысақ, қиын кезеңнен өткен адам ысылып шығады деген ой да шығады.
Образдар мен теңеулер
Мақал «Жерді тамшы, ерді қамшы ширатады» дегенмен үндес, бірақ мұнда қамшының орнында талқы тұр — күштің емес, сөздің сынағы. Талқы деп тері илейтін ағаш құралды да атайды: ол теріні жұмсартып, иін қандырады, сондықтан «талқыға салу» адамды да илеп, жетілдіргендей естіледі. Тамшы мен талқы бір-бірімен үйлесіп ұйқасады, ал «жерге — ерге» қатары қысқа ырғақ береді. Табиғаттағы пайдалы нәрсе адам өміріндегі пайдалы нәрсеге тең қойылған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Сынға ренжіген адамға, жиында ісі талқыланып, көңілі түскен жасқа айтылады. Интонациясы — жұбату мен ақыл: «сыннан қорықпа, ол сені жетілдіреді». Өзін сынаған адамға кек сақтамауды да еске салады. Біреуді орынсыз қорлап, соны талқы деп ақтау үшін мақалды пайдалану дұрыс емес. Мысалы: «Ауыл жиынында ұсынысыңды сынағанына күйінбе, тамшы — жерге пайда, талқы — ерге пайда».
Қолданылу жағдаяттары
— Жас ақын айтыстан кейін қарсыласының сынын естіп ренжігенде, ұстазы оған әр сынның келесі айтысқа сабақ болатынын айтады.
— Ас үйде апасы келінінің бауырсағын «тым қатты болыпты» деп сынайды; келін ертеңгісін қамырды басқаша илеп, мақтау естиді.
— Шахмат үйірмесінде жаттықтырушы жеңілген ойынды баламен бірге жүріс-жүрісімен талдап, қатесін көрсетеді.