«Атты қамшы айдайды, Ерді намыс айдайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша атты қамшымен жүргізеді, ал астарлы мағынасы бойынша адамды, әсіресе ер жігітті алға жетелейтін күш — намыс екенін айтады. Яғни, жылқыға сыртқы ықпал қажет болса, ер азаматқа ішкі рух, ар-ождан, жауапкершілік керек. Намыс бар жерде адам жалқаулыққа берілмей, өз абыройын сақтауға, ел алдында ұятқа қалмауға тырысады. Мақал ердің әрекеті қорқыныштан емес, намыстан туатынын меңзейді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ат» — тіршілікке, қозғалысқа бейім, бірақ жетелеушіні қажет ететін жануардың бейнесі. «Қамшы» — күштеу, бағыт беру, тәртіптің белгісі. Ал «ер» — саналы, намысты, өз ісіне жауап бере алатын адам. «Намыс» қамшының орнын басып тұр: ол сыртқы қысым емес, ішкі жігер. Осы арқылы мақал адам мен жануардың айырмасын да көрсетеді: атты күшпен жүргізсе, ерді армен, абыроймен, мақсатпен жетелейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал оқуда, жұмыста немесе спортта өзін-өзі қамшылай білетін адамға қатысты айтылады. Мысалы, студент емтиханға дайындалуға ерінсе де, ата-анасының үмітін, өз беделін ойлап, уақытында оқуға кіріседі — оны алға жетелеген нәрсе намыс болады. Бұл сөз адамға жауапкершілікпен, жігермен өмір сүруді еске салады.
Erdi namys aıdaıdy.