Ерді намыс өлтіреді,
Қоянды қамыс өлтіреді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның мінезін, абырой мен намыстың орнын айтады. «Ерді намыс өлтіреді» дегені — ер жігіт өз қадірін, арын, беделін бәрінен жоғары қояды, сол үшін кейде қауіпке де, ауыр сынға да барады. Мұндағы «өлтіреді» сөзі тура мағынада емес, астарлы түрде: намыс адамды қайрап, жанын қинайды, бірақ оны әрекетке де итермелейді дегенді білдіреді. Ал «Қоянды қамыс өлтіреді» — қорқақ, жасық адамды қауіптің өзі емес, қорғансыздығы мен үрейі жеңеді деген ой. Яғни мақал батыл мен қорқақты салыстырып, ер адамға намысты дұрыс ұстап, ал жасыққа қорықпай тірлік ету керегін меңзейді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ер» — намысы биік, қайсар адам бейнесі. «Қоян» — қорқақтықтың символы. «Қамыс» — тығылатын, жасырынып паналайтын орын ретінде алынған. Қоян қамыста да өзін қауіпсіз сезіне алмайды, өйткені оның табиғаты үркек. Сол сияқты намысы әлсіз адам да кез келген қиындықта тез жеңіледі.
Қазіргі өмірде
Бүгінде бұл мақал абырой, жауапкершілік, өз сөзіңде тұру сияқты жағдайларда айтылады. Мысалы, бір студент топ алдында қателесіп қалса да, ұялмай қайта түсіндіріп, жұмысын қорғап шықса, бұл — намысын жықпағаны. Ал үнемі қорқып, мүмкіндіктен қашқан адам өз ісін ілгерілете алмай қалады.
Qoıandy qamys óltiredi.